Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Tóm tắt định nghĩa: Là bệnh viêm khớp mạn tính chủ yếu ảnh hưởng đến cột sống và xương cùng-chậu (khớp cùng-chậu, sacroiliac joint), có thể dần dẫn đến cứng cột sống (kết nối xương, hình thành syndesmophyte, v.v.).
- Nguyên nhân và sinh lý bệnh: Nguyên nhân chính xác chưa rõ, nhưng yếu tố di truyền (đặc biệt liên quan đến HLA‑B27) và các yếu tố môi trường cùng tác động. Tình trạng viêm bắt đầu tại vùng đĩa đệm và điểm bám của dây chằng cột sống vào xương (enthesis), gây hình thành xương (cầu xương), dẫn đến cứng và biến dạng khớp.
- Triệu chứng chính:
- Đau thắt lưng mạn tính (thường khởi phát trước 40 tuổi, kéo dài từ 3 tháng trở lên), cứng khớp buổi sáng, nặng hơn khi nghỉ ngơi và giảm khi vận động — đặc điểm của cơn đau điển hình
- Đau và sưng các khớp ngoại biên như khớp cùng-chậu (vùng chậu), khớp háng và khớp vai
- Đau, ấn đau ở gót chân (điểm bám của gân) và xương sườn
- Triệu chứng ngoài khớp: có thể kèm viêm màng bồ đào (viêm mắt), bệnh viêm ruột (IBD), bệnh vảy nến
- Hiếm gặp, có thể ảnh hưởng đến tim (viêm động mạch chủ → bệnh van tim), thận và phổi (giảm hô hấp do hạn chế độ giãn nở lồng ngực)
Phương pháp điều trị
- Mục tiêu điều trị: Kiểm soát đau và viêm, trì hoãn tiến triển cứng khớp, duy trì tư thế và chức năng tốt, bảo toàn chất lượng cuộc sống
- Điều trị bằng thuốc
- Hàng đầu: Thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs) — nền tảng kiểm soát đau và viêm
- Thuốc sinh học: Thuốc ức chế TNF (ví dụ: adalimumab, etanercept, infliximab, v.v.), thuốc ức chế IL‑17 (ví dụ: secukinumab, ixekizumab) — có hiệu quả trong viêm cột sống thể trục (đặc biệt khi bệnh hoạt động mạnh và NSAID không đủ hiệu quả)
- Điều trị nhắm trúng đích dạng uống: Thuốc ức chế JAK (một số thuốc đã được phê duyệt chỉ định cho viêm cột sống thể trục) — cân nhắc theo các hướng dẫn điều trị mới nhất
- Thông thường không khuyến cáo sử dụng corticosteroid toàn thân dài hạn. Có thể sử dụng tiêm steroid tại chỗ khi viêm ở khớp ngoại biên hoặc quanh gân.
- DMARD tổng hợp truyền thống (ví dụ: sulfasalazine) chủ yếu hữu ích đối với các triệu chứng ở khớp ngoại biên và có hiệu quả hạn chế đối với các triệu chứng cột sống thể trục của viêm cột sống thể trục
- Điều trị không dùng thuốc
- Vận động và vật lý trị liệu: Kéo giãn hằng ngày (bài tập duỗi cột sống), tăng cường cơ, bài tập giãn nở lồng ngực, bài tập hô hấp — có vai trò cốt lõi trong duy trì chức năng và điều chỉnh tư thế
- Giáo dục tư thế: Học và duy trì tư thế đúng trong sinh hoạt hằng ngày (điều chỉnh tư thế, điều chỉnh môi trường làm việc)
- Cai thuốc lá: Hút thuốc ảnh hưởng tiêu cực đến tình trạng bệnh và tiên lượng → khuyến cáo cai thuốc lá
- Thủ thuật và phẫu thuật
- Có thể cần phẫu thuật thay khớp (thay khớp háng) khi có biến đổi phá hủy khớp hoặc phá hủy khớp háng nghiêm trọng
- Cân nhắc phẫu thuật chỉnh hình khi biến dạng cột sống nghiêm trọng (biến dạng gập) gây suy giảm đáng kể chức năng sinh hoạt hằng ngày
- Những điều cần lưu ý khi điều trị
- Cần sàng lọc nhiễm trùng như xét nghiệm bệnh lao (TB), xét nghiệm viêm gan trước khi dùng thuốc sinh học
- Kiểm tra tình trạng tiêm chủng (đặc biệt là phế cầu khuẩn, cúm, v.v.)
- Cần xác nhận tính an toàn của thuốc đang sử dụng khi có kế hoạch mang thai hoặc cho con bú
Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng, ghi chép và ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng cần chuẩn bị
- Danh sách các thuốc đang sử dụng (bao gồm thuốc kê đơn, thuốc OTC và thực phẩm bổ sung) cùng thời gian dùng thuốc
- Kết quả các xét nghiệm quan trọng trước đây (X-quang, MRI, chỉ số xét nghiệm máu, kết quả HLA‑B27, v.v.) và hồ sơ phẫu thuật liên quan
- Nhật ký đau và triệu chứng: thời điểm bắt đầu đau, thời gian kéo dài (đặc biệt từ 3 tháng trở lên), thời gian cứng khớp buổi sáng, thay đổi triệu chứng khi vận động (giảm/nặng hơn), có đau về đêm hay không
- Tiền sử gia đình (bệnh thấp khớp/bệnh cột sống, bệnh liên quan đến HLA‑B27, bệnh vảy nến, IBD, v.v.)
- Thông tin về hút thuốc, nghề nghiệp và thói quen vận động
- Những mục nên ghi chép trước khi khám ngoại trú (cung cấp cho bác sĩ)
- Mức độ đau (định lượng), vị trí đau (thắt lưng/khớp háng/chân/vai, v.v.)
- Có hay không các triệu chứng nghi ngờ viêm màng bồ đào như đỏ mắt, đau mắt
- Triệu chứng tiêu hóa (đi ngoài ra máu, đau bụng) hoặc thay đổi da (bệnh vảy nến)
- Có nhiễm trùng hoặc tiếp xúc với bệnh lao gần đây hay không, lịch sử tiêm chủng
Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- Các tác dụng phụ chính của thuốc này (hoặc phương pháp điều trị này) là gì và cần theo dõi những triệu chứng nào?
- Mức độ hoạt động của bệnh (mức độ nặng) được đánh giá như thế nào (ví dụ: BASDAI, xét nghiệm máu, v.v.)?
- Khi nào sẽ cân nhắc dùng thuốc sinh học (hoặc thuốc ức chế JAK)? Việc sử dụng lâu dài có những vấn đề gì?
- Tôi có kế hoạch mang thai hoặc cho con bú, có cần điều chỉnh thuốc hoặc thay thế phương pháp điều trị không?
- Việc tiêm chủng hoặc sàng lọc nhiễm trùng (bệnh lao, viêm gan B, v.v.) được tiến hành như thế nào?
- Chương trình vận động (loại hình, tần suất) và những điều cần chú ý trong sinh hoạt hằng ngày là gì?
Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- Buổi sáng lưng bị cứng và đỡ hơn khi vận động; kiểu triệu chứng này có phải là triệu chứng điển hình của viêm cột sống dính khớp không?
- Tôi dương tính với HLA‑B27. Người thân trong gia đình (anh chị em ruột) có cần xét nghiệm không? Những biện pháp nào được khuyến nghị để quản lý tiền sử gia đình?