Chảy dịch mũi sau

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Tình trạng viêm niêm mạc xoang (các khoang chứa khí trong xương mặt bên cạnh mũi) và ứ đọng dịch tiết kéo dài từ 3 tháng trở lên được gọi là viêm mũi xoang mạn tính (Chronic rhinosinusitis, CRS). Từ đồng nghĩa: viêm xoang mạn tính, viêm xoang mủ mạn tính.
• Sinh lý bệnh (tóm tắt): Phù nề niêm mạc và tắc nghẽn đường dẫn lưu → ứ đọng dịch tiết → vi khuẩn/virus và màng sinh học (biofilm) phát triển → tình trạng viêm mạn tính kéo dài. Dị ứng, hẹp về mặt giải phẫu (như lệch vách ngăn mũi), suy giảm chức năng miễn dịch, hút thuốc và các yếu tố môi trường là những yếu tố làm bệnh nặng hơn.
• Triệu chứng chính: nghẹt mũi (tắc nghẽn mũi), chảy nước mũi mủ (dịch tiết có mủ), chảy dịch mũi sau (dịch tiết chảy xuống phía sau họng), đau hoặc cảm giác nặng ở mặt, giảm khứu giác (giảm hoặc mất khứu giác), cảm giác mệt mỏi toàn thân. Triệu chứng có thể kéo dài liên tục hoặc diễn biến theo từng đợt nặng lên và thuyên giảm.

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc cơ bản: kết hợp kiểm soát triệu chứng (thải dịch tiết và ức chế viêm) với điều chỉnh nguyên nhân (kiểm soát dị ứng, vấn đề giải phẫu và hen phế quản đi kèm).
• Điều trị bảo tồn (dùng thuốc)
  • Rửa mũi bằng nước muối sinh lý (dung dịch nước muối sinh lý) — điều trị cơ bản hằng ngày, giúp loại bỏ chất nhầy.
  • Corticosteroid tại chỗ (dạng xịt hoặc phun mũi) — phương pháp cốt lõi để ức chế viêm mạn tính.
  • Steroid đường uống — sử dụng trong thời gian ngắn khi có polyp hoặc triệu chứng nặng lên (theo chỉ định của bác sĩ).
  • Kháng sinh — sử dụng khi bệnh đợt cấp hoặc nghi ngờ nhiễm khuẩn (đối với nhiễm trùng mạn tính kéo dài, khuyến nghị điều trị dựa trên kết quả nuôi cấy).
  • Macrolide liều thấp kéo dài (có tác dụng chống viêm) — sử dụng có chọn lọc (tùy theo hướng dẫn điều trị và đặc điểm của người bệnh).
  • Điều trị dị ứng và hen phế quản đi kèm: thuốc kháng histamine, liệu pháp miễn dịch (khi cơ chế dị ứng được xác định rõ), steroid dạng hít (khi đồng thời mắc hen phế quản).
• Thủ thuật và phẫu thuật
  • Phẫu thuật xoang nội soi chức năng (FESS): cân nhắc khi điều trị bằng thuốc thất bại, có polyp lan rộng, chảy dịch mủ tái diễn hoặc có nguy cơ biến chứng (xâm lấn ổ mắt hoặc nội sọ). Mục tiêu là mở rộng đường dẫn lưu và bảo tồn niêm mạc.
  • Loại bỏ polyp, chỉnh hình vách ngăn mũi và các phương pháp chỉnh sửa bất thường giải phẫu đi kèm khác.
• Quản lý lối sống (tự chăm sóc)
  • Bỏ hút thuốc, duy trì độ ẩm trong nhà (không để không khí khô), thường xuyên rửa mũi, tránh các chất gây dị ứng (khi có nguyên nhân dị ứng), uống đủ nước.
• Lưu ý và nguy cơ biến chứng
  • Nếu không được điều trị trong thời gian dài, tình trạng giảm khứu giác có thể kéo dài, nhiễm trùng tái phát và có thể xảy ra các biến chứng ở mắt (ổ mắt) và nội sọ (viêm mô tế bào ổ mắt, áp xe não, viêm màng não, v.v.) — cần được đánh giá cấp cứu khi xuất hiện đau mặt dữ dội, rối loạn thị lực, sốt cao hoặc thay đổi ý thức.
  • Cần cân nhắc tác dụng phụ khi sử dụng steroid (khi dùng đường uống trong thời gian dài) — loãng xương, tăng đường huyết, v.v.
  • Bệnh có thể tái phát ngay cả sau phẫu thuật; đặc biệt khi có lệch vách ngăn mũi, dị ứng hoặc hen phế quản thì tỷ lệ phải phẫu thuật lại sẽ tăng.

Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng và thông tin cần chuẩn bị
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn, OTC và thực phẩm bổ sung) cùng thời điểm dùng thuốc
  • Bản sao các kết quả xét nghiệm trước đây (CT xoang, kết quả nội soi trước đó, xét nghiệm máu và kết quả nuôi cấy, v.v.) (nếu có)
  • Ghi lại thời điểm khởi phát và diễn biến triệu chứng (bắt đầu từ khi nào, liên tục hay từng đợt, yếu tố làm nặng)
  • Nhật ký triệu chứng (mức độ nghẹt mũi, màu và mùi dịch mũi, thay đổi khứu giác, sốt, đau đầu, v.v.) — nếu có thể, kèm ảnh (màu dịch mũi) hoặc thang điểm triệu chứng
  • Tiền sử dị ứng (viêm da cơ địa, hen phế quản, dị ứng thuốc, v.v.) và tiền sử hút thuốc
• Ví dụ các câu hỏi nên chuẩn bị trước khi khám ngoại trú
  • Tóm tắt ngắn gọn “gần đây các triệu chứng bắt đầu từ khi nào và đã thay đổi như thế nào”
  • Có đang dùng thuốc hay không và hiệu quả của thuốc (đặc biệt là thuốc xịt mũi, kháng sinh và steroid)

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Hiệu quả dự kiến và tác dụng phụ của thuốc này (hoặc thuốc xịt mũi) là gì?
• Khả năng kiểm soát triệu chứng mà không cần phẫu thuật là bao nhiêu? Tỷ lệ tái phát như thế nào?
• Đối với các triệu chứng hiện tại, những xét nghiệm được khuyến nghị (CT xoang, nội soi mũi, xét nghiệm dị ứng, xét nghiệm nuôi cấy, v.v.) là gì?
• Trong các thói quen sinh hoạt (hút thuốc, môi trường trong nhà, v.v.), có điểm nào nhất thiết phải thay đổi không?

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• Nội soi mũi hoặc CT cho thấy có polyp; nếu không cải thiện bằng điều trị thuốc thì khi nào bác sĩ khuyến nghị phẫu thuật? Nguy cơ tái phát sau phẫu thuật là bao nhiêu?
• Khi đồng thời mắc hen phế quản, chiến lược điều trị (đặc biệt là việc sử dụng steroid dạng hít hoặc thuốc sinh học) sẽ thay đổi như thế nào?

(Ghi chú: Việc lựa chọn chẩn đoán và điều trị thay đổi tùy theo bệnh sử, kết quả xét nghiệm và các bệnh đi kèm của từng người; quyết định cuối cùng cần được đưa ra sau khi trao đổi với bác sĩ phụ trách.)