Viêm amidan

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Viêm amidan là bệnh trong đó amidan (amidan vùng hầu họng) bị viêm cấp tính do vi khuẩn hoặc virus, gây phì đại amidan, đau, sốt và các biểu hiện khác. Về mặt bệnh sinh, tình trạng viêm, phù nề và xuất tiết của mô amidan xảy ra do nhiễm tác nhân gây bệnh, kèm theo phản ứng của mô lympho tại chỗ.
• Nguyên nhân chính: Liên cầu tan huyết β (nguyên nhân do vi khuẩn thường gặp nhất), tụ cầu, phế cầu, Haemophilus, vi khuẩn kỵ khí và các tác nhân khác; virus (cúm, parainfluenza, virus hợp bào hô hấp (RSV), rhinovirus, coxsackievirus, echovirus, herpes simplex và các virus khác) cũng thường gặp. Ở trẻ em (đặc biệt là trẻ chưa đến tuổi đi học), nguyên nhân do virus chiếm tỷ lệ cao hơn, trong khi tỷ lệ nguyên nhân do vi khuẩn tăng lên sau tuổi đi học.
• Triệu chứng chính: Sốt, rét run, đau họng (khó nuốt·đau khi nuốt), amidan phì đại và sung huyết, dịch tiết mủ/mảng trắng trên amidan, hạch lympho vùng cổ sưng to, mệt mỏi toàn thân, đau đầu và đau cơ. Các triệu chứng thường cải thiện trong vòng 4–6 ngày, nhưng có thể kéo dài hoặc nặng lên khi xảy ra biến chứng.
• Biến chứng (cần lưu ý): Áp xe quanh amidan (Peritonsillar abscess), viêm tai giữa, viêm xoang, thấp tim·viêm cầu thận cấp (chủ yếu sau nhiễm liên cầu), khó thở (do phì đại hoặc phù nề nghiêm trọng), hiếm gặp là nhiễm khuẩn huyết.

Phương pháp điều trị

• Điều trị bảo tồn (trong hầu hết trường hợp)
  • Nghỉ ngơi, uống đủ nước, ăn thức ăn mềm
  • Thuốc hạ sốt giảm đau: acetaminophen (Tylenol), NSAIDs (như ibuprofen) để kiểm soát đau và sốt
  • Súc miệng (bằng nước muối sinh lý hoặc nước muối ấm), thuốc xịt họng/viên ngậm (tuân thủ giới hạn về độ tuổi)
• Kháng sinh
  • Khuyến nghị kê kháng sinh khi nghi ngờ nhiễm liên cầu do vi khuẩn hoặc khi xét nghiệm (xét nghiệm kháng nguyên nhanh hoặc nuôi cấy) cho kết quả dương tính.
  • Lựa chọn hàng đầu: nhóm penicillin (penicillin V đường uống hoặc amoxicillin) — có độ an toàn và hiệu quả cao.
  • Dị ứng penicillin: macrolide (azithromycin, erythromycin) hoặc clindamycin (tùy tình huống).
  • Trong trường hợp nhiễm trùng nặng cần dùng thuốc qua đường tĩnh mạch (mất nước·đau dữ dội·khó thở và các tình trạng khác), cần nhập viện để sử dụng kháng sinh đường tĩnh mạch.
• Biến chứng và thủ thuật
  • Áp xe quanh amidan: dẫn lưu nhanh chóng (dẫn lưu bằng kim hoặc rạch và dẫn lưu) + kháng sinh thích hợp
  • Có thể cân nhắc phẫu thuật cắt amidan (tonsillectomy) khi bị viêm amidan tái phát·mạn tính hoặc rối loạn chức năng do amidan phì đại (ngưng thở khi ngủ, vấn đề về khớp cắn·phát triển xương mặt). Tiêu chí thường được cân nhắc phẫu thuật (có thể thay đổi tùy đánh giá lâm sàng): tái phát từ 3–4 lần trở lên trong vòng 1 năm dù đã điều trị bằng thuốc đầy đủ, hoặc tái phát nhiều lần trong khoảng thời gian 2–3 năm. Một số hướng dẫn sử dụng các tiêu chí như 7 lần/1 năm, 5 lần/2 năm, 3 lần/3 năm.
• Lưu ý trong quá trình điều trị
  • Kháng sinh không có hiệu quả đối với viêm amidan do virus (khuyến nghị điều trị giảm triệu chứng).
  • Thông báo cho bác sĩ về tiền sử dị ứng thuốc và các thuốc đang dùng (đặc biệt là thuốc chống đông máu và các thuốc khác).
  • Cần điều trị cấp cứu khi khó thở nghiêm trọng, không thể nuốt (không thể nuốt cả thức ăn hoặc nước bọt), hoặc mất nước quá mức.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (đồ cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Đồ cần chuẩn bị (mang theo khi đến bệnh viện)
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn·thuốc không kê đơn·thực phẩm bổ sung), thông tin về dị ứng thuốc
  • Giấy chẩn đoán trước đây·kết quả xét nghiệm gần đây (xét nghiệm máu, kết quả nuôi cấy họng·xét nghiệm kháng nguyên nhanh trước đây và các kết quả khác)
  • Thời điểm khởi phát và diễn tiến triệu chứng (bắt đầu từ khi nào, triệu chứng đầu tiên, kiểu cải thiện·nặng lên)
  • Ghi chép nhiệt độ cơ thể và mức độ đau (mức độ khó nuốt, có thể ăn·uống nước được hay không)
  • Tần suất tái phát viêm amidan trước đây và điều trị trước đó (tiền sử dùng kháng sinh, đã phẫu thuật cắt amidan hay chưa)
  • Các bệnh nền khác (suy giảm miễn dịch, bệnh tim và các bệnh khác)
• Ví dụ câu hỏi nên chuẩn bị trước để hỏi bác sĩ khi khám ngoại trú
  • Làm thế nào để phân biệt triệu chứng là do vi khuẩn hay virus?
  • Nếu cần, sẽ thực hiện những xét nghiệm nào (xét nghiệm kháng nguyên nhanh·nuôi cấy·xét nghiệm máu và các xét nghiệm khác)?
  • Có thể dùng ngay thuốc nào (thuốc hạ sốt·giảm đau)?

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Tác dụng phụ dự kiến của thuốc này (kháng sinh được kê đơn) và những điều cần lưu ý khi dùng là gì?
• Với các triệu chứng hiện tại, có nhất thiết phải dùng kháng sinh không? Nếu cần thì phải dùng trong bao lâu?
• Cần lưu ý những gì để phòng ngừa biến chứng (áp xe quanh amidan, thấp tim và các biến chứng khác)?
• Khi nào có thể đi làm/đi học trở lại? Thời gian khuyến nghị cách ly hoặc nghỉ ngơi là bao lâu?
• Tiêu chí cụ thể để cân nhắc phẫu thuật cắt amidan là gì? Ưu điểm, nhược điểm của phẫu thuật và thời gian hồi phục là bao lâu?

Ví dụ câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• "Trong năm vừa qua tôi đã bị viêm amidan tái phát 3–4 lần. Xin bác sĩ giải thích cụ thể tiêu chí đánh giá, liệu có khuyến nghị phẫu thuật cắt amidan hay không và hiệu quả dự kiến."
• "Xét nghiệm kháng nguyên nhanh ở họng (hoặc nuôi cấy) âm tính nhưng các triệu chứng rất nặng. Làm thế nào để phân biệt trường hợp cần kê kháng sinh với trường hợp có thể chờ đợi theo dõi?"
• "Tôi đau dữ dội một bên họng (amidan), khó há miệng, bị khàn giọng và khó nuốt nước bọt. Nếu nghi ngờ áp xe quanh amidan thì cần xử trí cấp cứu như thế nào?"

(Lưu ý: Nếu có các triệu chứng cấp cứu như khó thở ngay lập tức, không thể nuốt·chảy nước dãi, sốt cao·tình trạng toàn thân xấu đi, đau dữ dội một bên ở cổ·tai ngày càng nặng và các triệu chứng khác, hãy đến phòng cấp cứu không chậm trễ hoặc liên hệ ngay với nhân viên y tế.)