Ù tai

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

Tên bệnh: Ù tai (Tinnitus)

• Định nghĩa: Triệu chứng cảm nhận thấy âm thanh trong tai hoặc trong đầu dù không có nguồn âm thanh bên ngoài; chỉ bản thân người bệnh nhận biết được.
• Nguyên nhân chính và sinh lý bệnh
  • Ù tai do thính giác (khoảng 85%): tổn thương hoặc rối loạn chức năng của tai trong và thần kinh thính giác (điếc tuổi già, điếc do tiếng ồn, điếc tiếp nhận, bệnh Ménière, điếc đột ngột cấp tính, v.v.) → các tín hiệu bất thường ở đầu tận cùng được hệ thính giác trung ương nhận thức thành ù tai.
  • Ù tai không do thính giác (ù tai thể soma): phát sinh do nguyên nhân mạch máu (tăng huyết áp, xơ vữa động mạch, dị dạng mạch máu, u mạch máu, v.v.), nguyên nhân cơ (co thắt cơ quanh tai hoặc cơ cổ, cơ hàm), bệnh toàn thân (thiếu máu, bệnh tuyến giáp, đái tháo đường) hoặc bất thường khớp thái dương hàm, cột sống cổ, sau đó được truyền đến đường thính giác.
• Đặc điểm triệu chứng
  • Tính chất âm thanh: âm thanh kim loại tần số cao hoặc tiếng vo vo, tiếng “xì~”, tiếng côn trùng kêu, tiếng gió hoặc nước chảy, v.v. Âm đơn thường gặp (khoảng 3/4), nhưng cũng có thể là âm phức hợp.
  • Thường nặng hơn khi xung quanh yên tĩnh, khi mệt mỏi, thiếu ngủ, căng thẳng hoặc ở trạng thái nhạy cảm thần kinh.
  • Tùy theo nguyên nhân, có thể kèm giảm thính lực, chóng mặt (như trong bệnh Ménière, v.v.).
• Dấu hiệu nghi ngờ cấp cứu (cần đánh giá khẩn cấp)
  • Mất thính lực một bên đột ngột, ù tai theo nhịp mạch (đồng bộ với nhịp tim), thiếu hụt thần kinh tiến triển (như bất thường cảm giác hoặc vận động ở các chi, v.v.).

Phương pháp điều trị

• Đánh giá ban đầu và điều trị nguyên nhân
  • Khám tai mũi họng (kiểm tra tình trạng tai ngoài và tai giữa), đo thính lực đơn âm, kiểm tra ù tai (đánh giá ù tai chủ quan).
  • Khi cần, tiến hành ABR (đáp ứng gợi lên từ thân não), CT xương thái dương hoặc MRI (đặc biệt khi kèm giảm thính lực một bên hoặc tiến triển, hoặc nghi ngờ u hay tổn thương mạch máu), xét nghiệm máu (tuyến giáp, thiếu máu, v.v.), đo huyết áp, v.v.
  • Nếu xác định được bệnh nền (viêm tai giữa mạn tính, bệnh Ménière, bệnh tuyến giáp, tăng huyết áp, v.v.), điều trị bệnh đó.
• Điều trị không dùng thuốc chủ yếu
  • Liệu pháp tái huấn luyện ù tai (TRT): kết hợp tư vấn, giáo dục và tiếp xúc với âm thanh (như tiếng ồn trắng) để thúc đẩy quá trình quen dần với ù tai — đây là phương pháp trị liệu hành vi có nhiều bằng chứng nhất.
  • Liệu pháp nhận thức hành vi (CBT): giúp cải thiện lo âu, trầm cảm và rối loạn giấc ngủ do ù tai.
  • Liệu pháp âm thanh: sử dụng máy trợ thính (khi kèm mất thính lực) hoặc máy phát âm thanh (máy che tiếng ù) để cung cấp âm thanh môi trường và làm giảm triệu chứng.
• Điều trị hỗ trợ và dùng thuốc
  • Thuốc: Không có loại thuốc đặc hiệu nào trực tiếp chữa khỏi hoàn toàn ù tai. Khi kèm lo âu, rối loạn giấc ngủ hoặc trầm cảm, có thể kê đơn ngắn hạn thuốc chống trầm cảm, thuốc chống lo âu, thuốc ngủ, v.v. nhằm giảm triệu chứng. (Bằng chứng về hiệu quả còn hạn chế.)
  • Một số thực phẩm bổ sung (ví dụ: Ginkgo biloba, v.v.) có bằng chứng hạn chế.
  • Khi nghi ngờ nguyên nhân cấp tính là do thuốc (thuốc gây độc cho tai), cân nhắc ngừng hoặc thay thế thuốc đó (sau khi tham khảo ý kiến bác sĩ).
• Thủ thuật/phẫu thuật
  • Trong trường hợp có tổn thương thực thể (u bao thần kinh tiền đình, dị dạng mạch máu, v.v.), sau khi chụp hình ảnh sẽ điều trị phù hợp với tổn thương, chẳng hạn như phẫu thuật hoặc xạ trị.
• Quản lý lối sống và lưu ý
  • Tránh tiếp xúc với tiếng ồn (sử dụng nút bịt tai, v.v.), hạn chế quá nhiều caffeine, nicotine và uống rượu quá mức, ngủ đủ giấc, kiểm soát căng thẳng và tránh làm việc quá sức.
  • Các thuốc độc cho tai (ototoxic) (kháng sinh nhóm aminoglycoside, thuốc lợi tiểu liều cao, thuốc chống ung thư, một số thuốc chống viêm, v.v.) cần được điều chỉnh sau khi trao đổi với bác sĩ điều trị.
  • Lo âu quá mức do ù tai có thể làm triệu chứng nặng hơn, vì vậy khuyến nghị tư vấn và trị liệu tâm lý sớm.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

Những thứ cần chuẩn bị và ghi chép

• Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn, không kê đơn và thực phẩm bổ sung)
• Thời điểm bắt đầu và diễn biến triệu chứng (bắt đầu lần đầu khi nào, đột ngột hay dần dần)
• Ghi chép đặc điểm ù tai: một bên/hai bên, loại âm thanh (vo vo, như kim châm, theo nhịp mạch, v.v.), tính liên tục (liên tục/ngắt quãng), tình huống làm nặng hơn (khi yên tĩnh, căng thẳng, v.v.)
• Triệu chứng kèm theo: giảm thính lực, tắc tai, cảm giác đầy hoặc căng trong tai, chóng mặt, đau đầu, rối loạn thị giác, triệu chứng thần kinh
• Tiền sử tiếp xúc với tiếng ồn (phục vụ quân đội, hòa nhạc, tiếng ồn nghề nghiệp, v.v.), gần đây có chấn thương tai, nhiễm trùng tai hoặc chấn thương đầu hay không
• Kết quả đo thính lực hoặc chụp hình ảnh trước đây (nếu có, mang theo ảnh và báo cáo)
• Kiểu ngủ, thói quen sử dụng caffeine, uống rượu và hút thuốc, mức độ căng thẳng

Ví dụ câu hỏi khi khai thác bệnh sử (những mục người bệnh nên ghi lại và mang theo)

• Ù tai bắt đầu lần đầu từ khi nào? Có xuất hiện đột ngột không?
• Âm thanh chỉ nghe thấy ở một bên tai hay cả hai bên?
• Có tình huống cụ thể nào khiến ù tai nặng hơn hoặc giảm đi không? (tư thế, khi nhai, khi cử động cổ, v.v.)
• Trong số các thuốc gần đây đã dùng, có thuốc nào mới bắt đầu sử dụng không?
• Ù tai ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày (giấc ngủ, khả năng tập trung, công việc) ở mức độ nào?

Ví dụ các câu hỏi chung nên hỏi bác sĩ

• Cần kiểm tra nguyên nhân ù tai đến mức nào? Bác sĩ khuyến nghị những xét nghiệm nào?
• Trong trường hợp của tôi (dựa trên kết quả xét nghiệm), tiên lượng như thế nào? Có thể chữa khỏi hoàn toàn không?
• Trong các thói quen sinh hoạt, những điều gì nhất định phải tránh?
• Tác dụng phụ và thời gian dùng của các thuốc đang dùng (hoặc sẽ được kê) như thế nào?
• Nếu cần theo dõi định kỳ (đo thính lực/chụp hình ảnh), nên thực hiện với khoảng cách bao lâu?

Ví dụ các câu hỏi phù hợp theo từng bệnh

• (Khi kèm ù tai một bên hoặc giảm thính lực tiến triển) "Tôi bị ù tai chỉ ở một bên và kèm giảm thính lực. Có cần loại trừ u bao thần kinh tiền đình (u thần kinh thính giác) bằng MRI (hoặc ABR) không?"
• (Khi bị ù tai theo nhịp mạch) "Ù tai của tôi đồng bộ với nhịp mạch. Để kiểm tra có tổn thương mạch máu (hẹp động mạch ở cổ hoặc tai trong, giãn tĩnh mạch, v.v.) hay không, bác sĩ khuyến nghị phương pháp chụp nào (siêu âm, CT-angio, MR-angio)?"

Trường hợp cần đến bệnh viện khẩn cấp: Khi bị mất thính lực một bên đột ngột, ù tai theo nhịp mạch, chóng mặt dữ dội kèm nôn ói hoặc bất thường thần kinh tiến triển, hãy ngay lập tức đến khoa cấp cứu hoặc khám bác sĩ chuyên khoa.