Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa và sinh lý bệnh: Là bệnh viêm nhu mô não, được phân loại thành nguyên phát (xảy ra trực tiếp do nhiễm virus cấp tính) và thứ phát (lan đến não sau nhiễm trùng ở vị trí khác hoặc sau phản ứng miễn dịch), tùy theo nguyên nhân. Tình trạng viêm có thể khu trú ở một vùng hoặc tiến triển lan tỏa.
- Nguyên nhân chính
- Virus: virus herpes simplex (HSV‑1), arbovirus (do muỗi truyền, bao gồm viêm não Nhật Bản), virus varicella-zoster (VZV), virus Epstein-Barr (EBV), cytomegalovirus (CMV), enterovirus, v.v.
- Nguyên nhân do vi khuẩn (chủ yếu dưới dạng viêm màng não hoặc nhiễm trùng thứ phát): phế cầu, não mô cầu (Neisseria meningitidis), Haemophilus influenzae, v.v. Trẻ sơ sinh: Escherichia coli, liên cầu nhóm B, v.v. Người cao tuổi và người suy giảm miễn dịch: Listeria, v.v.
- Khác: Mycobacterium tuberculosis, nấm, HIV, tự miễn (ví dụ: viêm não do kháng thể thụ thể NMDA), yếu tố cơ học (sau chấn thương đầu hoặc phẫu thuật), ký sinh trùng, v.v.
- Viêm não thứ phát đôi khi có thể xuất hiện 2–3 tuần sau khi nhiễm trùng nguyên phát xảy ra.
- Triệu chứng chính
- Sốt, đau đầu, ớn lạnh, nôn mửa
- Thay đổi ý thức (lơ mơ, buồn ngủ, lú lẫn, suy giảm ý thức)
- Co giật (cơn động kinh), thiếu hụt thần kinh khu trú (yếu vận động, rối loạn ngôn ngữ, thay đổi thị lực hoặc thính lực)
- Cứng cổ (cứng gáy), sợ ánh sáng
- Trẻ em (trẻ sơ sinh): thóp trước phồng, giảm khả năng bú, run, v.v.
- Mức độ triệu chứng khác nhau tùy theo nguyên nhân và vị trí tổn thương; một số trường hợp có thể nhẹ hoặc chỉ thoáng qua
Phương pháp điều trị
- Nguyên tắc chung
- Ngay khi nghi ngờ, cần nhập viện và tiến hành các xét nghiệm chẩn đoán nhanh (như MRI não, xét nghiệm dịch não tủy), đồng thời bắt đầu điều trị kinh nghiệm khi chưa rõ nguyên nhân.
- Khi cần chăm sóc tại khoa hồi sức tích cực (như giảm ý thức, co giật tái diễn, suy hô hấp, v.v.), tiến hành điều trị duy trì sự sống tích cực (duy trì đường thở, thở máy).
- Điều trị bằng thuốc
- Khi nghi ngờ HSV: lập tức bắt đầu điều trị kinh nghiệm bằng acyclovir tiêm tĩnh mạch (người lớn 10 mg/kg IV q8h, cần điều chỉnh liều theo chức năng thận). Không ngừng thuốc cho đến khi loại trừ HSV.
- Khi nghi ngờ nguyên nhân do vi khuẩn: dùng kháng sinh kinh nghiệm (lựa chọn tùy theo tuổi, khu vực và yếu tố nguy cơ). Ở người cao tuổi và người suy giảm miễn dịch, bổ sung ampicillin để bao phủ Listeria.
- Thuốc chống co giật: nhanh chóng bắt đầu kiểm soát cơn động kinh (bằng levetiracetam, phenytoin, v.v.). Cần thực hiện EEG để xác định có trạng thái động kinh không co giật hay không.
- Viêm não qua trung gian miễn dịch: điều trị ức chế và điều hòa miễn dịch bằng corticosteroid liều cao, IVIG, thay huyết tương, và khi cần có thể dùng rituximab, v.v.
- Điều trị theo tác nhân đặc hiệu: đối với nguyên nhân do lao, nấm, ký sinh trùng, v.v., sử dụng thuốc chống lao, thuốc chống nấm, thuốc chống ký sinh trùng phù hợp với tác nhân gây bệnh.
- Phẫu thuật/thủ thuật
- Khi kèm áp xe não, cân nhắc dẫn lưu và điều trị phẫu thuật.
- Khi phù não nặng hoặc tăng áp lực nội sọ nghiêm trọng, có thể cân nhắc phẫu thuật giải áp.
- Điều trị hỗ trợ và can thiệp
- Điều chỉnh nước và điện giải, hạ sốt, giảm đau, hỗ trợ phổi và huyết động
- Kiểm soát áp lực nội sọ: kê cao đầu, an thần, sử dụng dung dịch ưu trương (nước muối ưu trương, mannitol)
- Nếu cần, liên kết sớm với chương trình phục hồi chức năng (vận động, ngôn ngữ, nhận thức)
- Quản lý sinh hoạt và lưu ý
- Khuyến nghị nghỉ ngơi, ngủ đủ, bổ sung dinh dưỡng và nước
- Nếu có tiền sử co giật, không lái xe hoặc vận hành máy móc (tuân theo chỉ định của bác sĩ)
- Cần theo dõi chức năng thận, chức năng gan và tác dụng phụ của thuốc trong quá trình điều trị
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm đồ cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
- Đồ cần chuẩn bị (khi đi khám ngoại trú/cấp cứu)
- Danh sách tất cả thuốc và thực phẩm bổ sung đang sử dụng (bao gồm liều lượng và thời gian dùng)
- Tiền sử bệnh và tiền sử phẫu thuật, tình trạng suy giảm miễn dịch (dùng thuốc ức chế miễn dịch, HIV, v.v.)
- Thời điểm khởi phát gần đây và diễn biến triệu chứng (bảng thời gian hoặc ghi chú)
- Bản sao hoặc bản tóm tắt các kết quả xét nghiệm gần đây (xét nghiệm máu, hình ảnh ngực, MRI/CT não, kết quả xét nghiệm CSF)
- Video khi xảy ra cơn co giật, ghi chép thời gian kéo dài và tần suất cơn co giật
- Lịch sử tiêm chủng (thủy đậu, MMR, viêm não Nhật Bản, v.v.)
- Thông tin người bệnh nên tự ghi lại để mang theo khi khám ngoại trú
- Nhật ký thay đổi nhiệt độ cơ thể và các triệu chứng chính (mức độ đau đầu, thay đổi ý thức, có nôn mửa hoặc co giật hay không)
- Tác dụng phụ hoặc thay đổi triệu chứng sau khi dùng thuốc
- Ví dụ câu hỏi trước khi khám ngoại trú (các vấn đề người bệnh nên tự hỏi)
- Nếu xuất hiện thay đổi ý thức đột ngột hoặc co giật, tôi có cần đến ngay khoa cấp cứu không?
- Những điểm nào cần theo dõi về tác dụng phụ của các thuốc đang dùng (ví dụ: thuốc chống co giật, thuốc kháng virus)?
Ví dụ các câu hỏi chung nên hỏi bác sĩ
- Những nguyên nhân có thể xảy ra của bệnh này là gì và cần làm thêm những xét nghiệm nào?
- Tác dụng phụ và việc theo dõi đối với thuốc hiện được kê (hoặc phương pháp điều trị dự kiến) được thực hiện như thế nào?
- Tôi đã từng bị co giật, vậy cần dùng thuốc chống co giật trong bao lâu?
- Khi nào tôi có thể trở lại các hoạt động hằng ngày (lái xe, trở lại làm việc, tập thể dục, v.v.)?
- Tiên lượng (khả năng hồi phục và nguy cơ di chứng) như thế nào?
Ví dụ các câu hỏi cụ thể theo bệnh
- Kết quả xét nghiệm PCR CSF (ví dụ: PCR HSV‑1/2) thường có trong vòng bao nhiêu ngày? Tùy theo kết quả, cần duy trì điều trị đến khi nào?
- Nếu nghi ngờ viêm não tự miễn (ví dụ: kháng thể NMDA), khi nào bắt đầu điều trị miễn dịch (corticosteroid, IVIG, thay huyết tương, v.v.)? Khả năng cần thêm thuốc ức chế miễn dịch là bao nhiêu?
Hướng dẫn cấp cứu bổ sung
- Trường hợp cần đến ngay khoa cấp cứu: nếu xuất hiện tình trạng lú lẫn cấp tính hoặc suy giảm ý thức kèm sốt cao, co giật tái diễn hoặc kéo dài (cơn động kinh kéo dài >5 phút), khó thở, thiếu hụt thần kinh cấp tính (liệt nửa người, rối loạn ngôn ngữ, v.v.), hãy đến ngay khoa cấp cứu.
Tóm tắt phòng ngừa
- Nếu có thể, duy trì các loại tiêm chủng liên quan (khi cư trú tại khu vực lưu hành viêm não Nhật Bản, tiêm vắc xin thủy đậu, MMR, v.v.), đồng thời tuân thủ các quy tắc phòng ngừa nhiễm trùng như tránh muỗi và côn trùng, rửa tay.
- Người suy giảm miễn dịch nên trao đổi với nhân viên y tế để xem xét các biện pháp phòng ngừa bổ sung (kháng sinh dự phòng, thời điểm tiêm vắc xin, v.v.).
Lưu ý: Tài liệu này chỉ nhằm cung cấp thông tin chung; nếu có triệu chứng hoặc nghi ngờ mắc bệnh, hãy ngay lập tức đến khám tại cơ sở y tế.