1) Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Sỏi amidan (tonsillolith) là tình trạng các mảnh vụn thức ăn, mảnh vụn tế bào biểu mô, vi khuẩn... tích tụ trong amidan (đặc biệt là các hốc amidan [crypts]), tạo thành những khối nhỏ màu vàng hoặc trắng bị vôi hóa.
- Nguyên nhân·bệnh sinh: Viêm amidan mạn tính hoặc tái phát khiến các hốc amidan giãn rộng hoặc bị lõm, làm các chất còn sót lại trong khoang miệng tích tụ; tại khu vực này, quá trình phân hủy do vi khuẩn·vi sinh vật kỵ khí dẫn đến sự hình thành caseum và sỏi. Chảy dịch mũi sau do viêm mũi·viêm xoang và vệ sinh răng miệng kém là các yếu tố làm nặng thêm.
- Triệu chứng chính: Các hạt màu vàng/trắng có thể nhìn thấy trong khoang miệng, hôi miệng, cảm giác vướng họng (cảm giác vướng·ngứa ran), đau họng, đau khi nuốt, ho·cảm giác buồn nôn hoặc đau tai (đau lan). Khi lộ rõ nhiều, đôi khi sỏi có thể được khạc ra hoặc tống ra khi ho.
- Chẩn đoán: Chẩn đoán dựa trên việc quan sát các nốt màu trắng xám/vàng trên bề mặt amidan khi khám bằng mắt khoang miệng·họng; khi cần, xác nhận bằng soi thanh quản (nội soi họng thanh quản). Khi nghi ngờ viêm hoặc nhiễm trùng tái diễn, có thể thực hiện xét nghiệm vi khuẩn/xét nghiệm hình ảnh khi cần (hiếm gặp).
2) Phương pháp điều trị
- Điều trị bảo tồn (ban đầu)
- Cải thiện vệ sinh răng miệng: Đánh răng sau bữa ăn, súc miệng bằng dung dịch kháng khuẩn (như chlorhexidine) và uống đủ nước để giảm các chất còn sót lại.
- Lấy bỏ cơ học: Có thể lấy trực tiếp tại phòng khám bằng tăm bông hoặc áp lực nước (như Waterpik) (chú ý nguy cơ chảy máu·đau). Khi tự lấy bỏ cần thận trọng vì có nguy cơ gây tổn thương và nhiễm trùng vết thương hoặc chảy máu.
- Súc rửa miệng·họng (súc miệng bằng nước muối) và sử dụng nước súc miệng kháng khuẩn.
- Điều trị bằng thuốc
- Nếu có viêm amidan kèm theo, sử dụng kháng sinh phù hợp tùy theo triệu chứng·nuôi cấy vi khuẩn.
- Nếu đau nhiều, sử dụng thuốc giảm đau (như paracetamol).
- Điều trị·thủ thuật tại chỗ
- Phương pháp làm phẳng các chỗ lõm của amidan: Có các thủ thuật sử dụng laser (cắt lõi) hoặc đốt hóa học (như bạc nitrat) để làm giảm các hốc amidan và giảm tái phát, nhưng vẫn có khả năng tái phát.
- Điều trị phẫu thuật
- Cắt amidan (tonsillectomy): Được cân nhắc khi viêm amidan tái diễn (ví dụ: viêm amidan cần điều trị bằng kháng sinh từ 5–6 lần trở lên trong 1 năm, hoặc tái diễn từ 3 lần trở lên mỗi năm...) hoặc khi sỏi nghiêm trọng gây ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày. Thực hiện dưới gây mê toàn thân, có khả năng xảy ra các biến chứng phẫu thuật như chảy máu·nhiễm trùng.
- Lưu ý·biến chứng
- Nhìn chung, đây không phải là tình trạng đe dọa tính mạng, nhưng cảm giác khó chịu trong khoang miệng (hôi miệng) và tái phát là những vấn đề thường gặp.
- Khi tự lấy bỏ, có nguy cơ chảy máu, tổn thương mô amidan và nhiễm trùng thứ phát.
- Sau phẫu thuật cắt amidan, có thể xảy ra chảy máu, đau, nhiễm trùng và hiếm khi có biến chứng do gây mê.
- Tiên lượng
- Nhìn chung tốt, nhưng thường tái phát. Việc điều chỉnh nguyên nhân (vệ sinh răng miệng, chảy dịch mũi sau, viêm amidan mạn tính) có thể làm giảm tái phát.
3) Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng/thông tin cần chuẩn bị
- Danh sách các thuốc đang dùng (thuốc kê đơn·thuốc OTC·thực phẩm bổ sung)
- Tiền sử viêm amidan/phẫu thuật amidan trước đây, tiền sử điều trị nha khoa
- Thời điểm bắt đầu và diễn biến của các triệu chứng gần đây (có thể ghi nhật ký triệu chứng), tần suất và tình huống triệu chứng trở nên nghiêm trọng
- Ảnh khoang miệng·họng chụp khi xuất hiện triệu chứng (nếu có thể)
- Tiền sử dị ứng (thuốc·thuốc gây mê...) và bệnh mạn tính (như bệnh xuất huyết)
- Tài liệu cần cho bác sĩ xem khi khám ngoại trú
- Mức độ hôi miệng (chủ quan), tình trạng sỏi được tống ra ngoài (nếu đã trực tiếp nhìn thấy)
- Việc sử dụng kháng sinh gần đây và hiệu quả
- Nội dung cần kiểm tra trước khi đến khám
- Có hay không các triệu chứng toàn thân nghiêm trọng như sốt·khó thở·khó nuốt (trong trường hợp cấp cứu, hãy đến khám ngay lập tức)
4) Ví dụ các câu hỏi chung dành cho bác sĩ
- Nguyên nhân khiến triệu chứng này (sỏi amidan) tái phát là gì? Tôi cần làm gì để giảm tái phát?
- Với tình trạng hiện tại, tôi có cần dùng kháng sinh không? Các tác dụng phụ dự kiến khi sử dụng là gì?
- Tôi có thể tự lấy sỏi amidan được không? Những nguy cơ là gì?
- Nếu cần cắt amidan, ưu điểm và nhược điểm của phẫu thuật, thời gian hồi phục và mức độ nguy cơ biến chứng là như thế nào?
- Trong các thói quen sinh hoạt (chăm sóc răng miệng, chế độ ăn uống, điều trị viêm mũi·viêm xoang), tôi nên ưu tiên cải thiện điều gì?
5) Ví dụ câu hỏi tùy chỉnh theo bệnh
- "Bác sĩ có khuyến nghị thực hiện thủ thuật làm phẳng các hốc amidan bằng laser hoặc bạc nitrat không? Tỷ lệ tái phát, mức độ đau và tác dụng phụ của thủ thuật là như thế nào?"
- "Tôi đã bị viêm amidan tái diễn vài lần, xin hãy đánh giá xem tôi có đáp ứng tiêu chuẩn để được khuyến nghị cắt amidan (tonsillectomy) hay không."