Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Điếc tiếp nhận là tình trạng thính lực suy giảm do tổn thương xảy ra ở các tế bào lông (hair cell) của ốc tai (tai trong) hoặc dây thần kinh thính giác (thần kinh ốc tai), làm giảm khả năng phát hiện âm thanh và truyền âm thanh đến não.
- Sinh lý bệnh: Khi tổn thương tế bào lông hoặc suy giảm chức năng sợi trục của dây thần kinh thính giác xảy ra do nhiều nguyên nhân như tiếng ồn, thuốc, lão hóa, di truyền, nhiễm trùng và chấn thương, sẽ xuất hiện tăng ngưỡng nghe (ưu tiên ở vùng tần số cao), méo âm sắc và giảm khả năng phân biệt lời nói.
- Nguyên nhân chính: Điếc đột ngột (vô căn) (được cho là do virus, mạch máu, miễn dịch...), tiếp xúc với tiếng ồn, phơi nhiễm thuốc (độc tính với tai), chấn thương đầu, bẩm sinh·di truyền (khoảng 50% nguyên nhân bẩm sinh là do di truyền), điếc tuổi già (lão hóa), dị dạng tai trong, khối u (ví dụ: u bao dây thần kinh thính giác) và các nguyên nhân khác. Cũng có một tỷ lệ đáng kể trường hợp không rõ nguyên nhân (khoảng 25%).
- Triệu chứng chính: Suy giảm thính lực (đặc biệt là giảm khả năng hiểu lời nói ở nơi ồn ào), ù tai, chóng mặt hoặc rối loạn thăng bằng (khi kèm tổn thương tai trong), cảm giác đầy hoặc tắc tai; đau tai không thường gặp. Nếu khởi phát cấp tính (mất thính lực nhanh chóng trong vòng một đến hai ngày), cần nghi ngờ điếc đột ngột.
Phương pháp điều trị
- Điếc tiếp nhận cấp tính (đột ngột)
- Điều trị ban đầu tiêu chuẩn: Steroid liều cao (đường uống hoặc đường tĩnh mạch) — việc sử dụng càng sớm càng tốt có ý nghĩa quan trọng đối với tiên lượng.
- Tùy từng trường hợp, có thể cân nhắc tiêm steroid vào màng nhĩ (tiêm trong hòm nhĩ) khi không đáp ứng với steroid liều cao.
- Tùy nguyên nhân, có thể cân nhắc điều trị hỗ trợ như thuốc kháng virus, thuốc chống đông·chống huyết khối và điều hòa miễn dịch (bằng chứng và chỉ định còn hạn chế).
- SNHL mạn tính·tiến triển
- Máy trợ thính: Nhằm cải thiện khả năng hiểu lời nói ở người bị điếc tiếp nhận mức độ nhẹ đến từ trung bình trở lên. Cần lựa chọn máy trợ thính phù hợp với thính lực và điều chỉnh định kỳ.
- Cấy ốc tai điện tử (cấy ghép cochlea): Có chỉ định ở người bị điếc nặng hai bên khi máy trợ thính không đem lại cải thiện. Ở trẻ em, khuyến nghị cấy sớm trong giai đoạn phát triển ngôn ngữ.
- Phục hồi chức năng: Phục hồi thính giác (luyện nghe lời nói), luyện thích nghi với máy trợ thính, chương trình phục hồi ngôn ngữ·thính giác; nếu có rối loạn thăng bằng thì phục hồi tiền đình (vật lý trị liệu).
- Điều trị phẫu thuật
- Đối với nguyên nhân thuần túy do thần kinh tiếp nhận, các phương pháp phẫu thuật thông thường nhằm phục hồi chính cấu trúc tai trong còn hạn chế. Tuy nhiên, nếu có bệnh lý tai ngoài·tai giữa được chẩn đoán phân biệt (kèm thành phần điếc dẫn truyền), có thể thực hiện phẫu thuật tương ứng.
- Quản lý sinh hoạt·lưu ý về thuốc
- Tránh·theo dõi các thuốc độc với tai (như nhóm aminoglycoside), ngăn chặn tiếp xúc với tiếng ồn (sử dụng thiết bị bảo vệ thính giác), bỏ thuốc lá·kiểm soát các yếu tố nguy cơ tim mạch (khi nghi ngờ yếu tố mạch máu).
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng·thông tin cần chuẩn bị
- Ghi lại thời điểm bắt đầu triệu chứng (cấp tính hay từ từ), xảy ra ở một bên hay hai bên, và diễn tiến của triệu chứng
- Có hay không ù tai·chóng mặt·đau tai·cảm giác đầy hoặc tắc tai
- Nhiễm trùng tai gần đây, chấn thương đầu, bệnh cấp tính (cảm lạnh, phẫu thuật), tiền sử mang thai·sinh con
- Các thuốc đang dùng (đặc biệt là thuốc kháng sinh·thuốc chống ung thư·thuốc có khả năng gây độc cho tai), thực phẩm bổ sung, lịch sử sử dụng thuốc định kỳ
- Thông tin về tiếp xúc với tiếng ồn nghề nghiệp·môi trường (nghề nghiệp, sở thích), thời gian thực hiện nghĩa vụ quân sự...
- Tiền sử gia đình (điếc bẩm sinh·bệnh di truyền), tiền sử thời kỳ sơ sinh (trẻ sinh non, vàng da nặng...)
- Kết quả kiểm tra thính lực trước đây (nếu có, bản sao), kết quả chụp MRI/CT gần đây
- Các xét nghiệm chính sẽ được thực hiện khi khám ngoại trú (thực hiện tại bệnh viện)
- Đo thính lực đơn âm (pure-tone audiometry), đo thính lực lời nói (speech audiometry), đo nhĩ lượng (chức năng tai giữa)
- Đo âm ốc tai (OAE), đáp ứng gợi lên từ thân não (ABR/BERA) — hữu ích trong đánh giá trẻ em·người không đáp ứng
- Xét nghiệm chức năng tiền đình (khi có triệu chứng chóng mặt), MRI (chẩn đoán phân biệt u dây thần kinh thính giác)
- Ví dụ câu hỏi trước khi đến khám (những mục thuận tiện để bệnh nhân tự ghi chép và mang theo)
- "Các triệu chứng bắt đầu chính xác từ khi nào? Hãy ghi lại ngày và giờ theo từng ngày"
- "Trước khi bắt đầu triệu chứng đã xảy ra sự kiện nào (dùng thuốc, nhiễm trùng, tiếp xúc với tiếng ồn, chấn thương) không?"
Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- "Nguyên nhân nào có khả năng cao nhất gây ra tình trạng mất thính lực của tôi?"
- "Hãy giải thích các xét nghiệm được khuyến nghị và mỗi xét nghiệm nhằm kiểm tra điều gì."
- "Các thuốc được kê đơn (như steroid) có hiệu quả kỳ vọng và tác dụng phụ gì?"
- "Khả năng phục hồi thính lực (tiên lượng) ở mức nào và thời điểm phục hồi ra sao?"
- "Trong sinh hoạt cần lưu ý những điều gì (tiếng ồn, thuốc men...)?"
Ví dụ các câu hỏi phù hợp theo từng bệnh
- Khi nghi ngờ cấp tính (đột ngột)
- "Nếu triệu chứng là cấp tính, có cần bắt đầu điều trị bằng steroid ngay không? Nếu bắt đầu thì thời điểm nào là khoảng thời gian còn có thể kỳ vọng hiệu quả?"
- Khi cân nhắc máy trợ thính·cấy ốc tai điện tử
- "Dựa trên kết quả kiểm tra thính lực hiện tại, tiêu chuẩn đánh giá để xác định chỉ cần máy trợ thính hay cần cân nhắc cấy ốc tai điện tử là gì?"
Tóm tắt: Điếc tiếp nhận là tình trạng suy giảm thính lực do tổn thương tai trong hoặc dây thần kinh thính giác, có nhiều nguyên nhân; nếu là cấp tính, chẩn đoán·điều trị sớm (đặc biệt là steroid) có ý nghĩa quan trọng đối với tiên lượng. Trong trường hợp mạn tính·nặng, máy trợ thính hoặc cấy ốc tai điện tử cùng với phục hồi thính giác là trọng tâm điều trị. Chuẩn bị thời điểm khởi phát, tiền sử dùng thuốc, tiếp xúc với tiếng ồn và kết quả xét nghiệm trước đây trước khi đến khám ngoại trú sẽ giúp ích cho việc chẩn đoán và lập kế hoạch điều trị.