Ung thư miệng

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Ung thư khoang miệng là khối u ác tính phát sinh từ niêm mạc khoang miệng như môi, lưỡi, nướu, phần trước vòm miệng (khẩu cái cứng), mặt trong má..., đa số là ung thư biểu mô tế bào vảy.
• Nguyên nhân chính và sinh lý bệnh: Hút thuốc lâu dài và uống rượu quá mức là các yếu tố nguy cơ lớn nhất (nguy cơ tăng lên khi kết hợp cả hai yếu tố), ngoài ra còn liên quan đến vệ sinh răng miệng kém, thiếu vitamin, tổn thương niêm mạc mạn tính (ví dụ: răng sắc nhọn, răng giả không vừa), và trong trường hợp ung thư môi là phơi nhiễm tia cực tím. Một số ung thư vùng đầu cổ (đặc biệt là ung thư hầu miệng) có thể liên quan đến nhiễm HPV, tuy nhiên ở ung thư biểu mô tế bào vảy của niêm mạc khoang miệng, hút thuốc và uống rượu được xem là các yếu tố chính. Tế bào ung thư có thể phá hủy mô tại chỗ, xâm lấn vào mô xương lân cận (xương hàm) hoặc di căn đến hạch bạch huyết vùng cổ; khi tiến triển, có thể di căn xa đến phổi, gan, xương...
• Triệu chứng chính: Loét hoặc khối u trong miệng không lành, đau kéo dài, các mảng màu trắng hoặc đỏ trên bề mặt khoang miệng, khó nhai hoặc nuốt, hạn chế vận động lưỡi hoặc hàm, rối loạn cảm giác, răng lung lay, sưng hàm hoặc hạch bạch huyết vùng cổ to lên, sụt cân không rõ nguyên nhân... Nếu triệu chứng kéo dài trên 2 tuần, cần được đánh giá.

Phương pháp điều trị

• Sau khi chẩn đoán, kế hoạch điều trị được quyết định tùy theo giai đoạn bệnh (giai đoạn 0–4). Xét nghiệm chẩn đoán xác định bằng sinh thiết (sinh thiết mô); CT/MRI được sử dụng để đánh giá xâm lấn tại chỗ, xâm lấn xương và mô mềm xung quanh; PET-CT hoặc khi cần thì xạ hình xương được sử dụng để đánh giá di căn.
• Phẫu thuật: Là phương pháp điều trị cơ bản của ung thư khoang miệng, nhằm loại bỏ khối u và các mô xung quanh bị xâm lấn. Nếu nghi ngờ ung thư lan đến hạch bạch huyết vùng cổ hoặc nhằm mục đích dự phòng, có thể thực hiện nạo vét hạch cổ (loại bỏ hạch bạch huyết ở cổ). Sau khi cắt bỏ, phần khuyết được tái tạo bằng vạt tự do vi mạch (ghép mô từ cánh tay, chân hoặc ngực) nhằm bảo tồn tối đa hình dạng và chức năng (phát âm, nhai, nuốt).
• Xạ trị: Được thực hiện bổ trợ sau phẫu thuật để giảm nguy cơ còn sót bệnh (di căn hạch bạch huyết, diện cắt gần...), hoặc được sử dụng đơn độc hay kết hợp với hóa-xạ trị trong trường hợp không thể phẫu thuật hoặc để giảm nhẹ triệu chứng. Xạ trị có thể gây khô miệng (khô miệng) do tổn thương tuyến nước bọt và làm tăng nguy cơ hoại tử xương, do đó cần đánh giá nha khoa trước và sau điều trị.
• Điều trị chống ung thư (điều trị toàn thân): Được sử dụng để thu nhỏ khối u trước phẫu thuật (điều trị tân bổ trợ), điều trị bổ trợ sau phẫu thuật hoặc xạ trị, hoặc kiểm soát triệu chứng ở bệnh tiến triển hoặc di căn. Các thuốc thường được sử dụng gồm cisplatin và 5‑FU, thuốc điều trị đích (ví dụ: cetuximab); đối với bệnh nhân tái phát hoặc di căn, thuốc miễn dịch chống ung thư (ví dụ: pembrolizumab, nivolumab) có thể được chỉ định trong một số trường hợp (theo hướng dẫn mới nhất).
• Phục hồi chức năng và chăm sóc bảo tồn: Phục hồi chức năng phát âm và nuốt (trị liệu ngôn ngữ), quản lý dinh dưỡng (khi cần dinh dưỡng qua ống), chăm sóc nha khoa (điều trị răng và điều chỉnh việc nhổ răng trước xạ trị), điều trị đau và triệu chứng khô miệng (ví dụ: nước bọt nhân tạo).
• Xử trí biến chứng và lưu ý: Chảy máu và nhiễm trùng sau phẫu thuật; khô miệng, xơ hóa mô mềm và hoại tử xương sau xạ trị (đặc biệt là xương hàm dưới); các tác dụng phụ toàn thân liên quan đến điều trị chống ung thư (ức chế tủy xương, buồn nôn...). Trước khi xạ trị, cần khám nha khoa, điều trị sâu răng và nhổ răng khi cần; sau xạ trị, điều quan trọng là tránh phẫu thuật nha khoa.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

Vật dụng cần chuẩn bị

• Danh sách tất cả các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn, OTC, thuốc thảo dược Hàn Quốc và thực phẩm bổ sung), cùng thời gian và liều dùng
• Giấy chẩn đoán trước đây, kết quả sinh thiết (báo cáo bệnh lý) hoặc CD xét nghiệm/phiếu đọc hình ảnh (CT, MRI, PET...)
• Thời điểm bắt đầu và diễn tiến của triệu chứng (nếu có ảnh, hãy mang ảnh tổn thương)
• Tiền sử hút thuốc và uống rượu (thời gian, lượng mỗi ngày), có phơi nhiễm ánh nắng nghề nghiệp hay không
• Hồ sơ điều trị nha khoa trước đây và việc có đeo răng giả hay không
• Tiền sử dị ứng (thuốc, thức ăn)

Các mục cần thông báo trước cho bác sĩ khi khám (ví dụ)

• Thời điểm bắt đầu triệu chứng (cách đây vài tuần hoặc vài tháng), các yếu tố làm nặng và làm giảm triệu chứng
• Có hay không các triệu chứng cấp tính như chảy máu, đau dữ dội, sụt cân, khó thở
• Tiền sử xạ trị hoặc điều trị chống ung thư gần đây

Chuẩn bị trước xét nghiệm

• Khả năng cần sinh thiết (sinh thiết mô) để chẩn đoán, và sự cần thiết phải đặt lịch xét nghiệm hình ảnh (CT/MRI/PET)
• Nếu có khả năng xạ trị, cần đánh giá nha khoa trước điều trị

Ví dụ các câu hỏi chung dành cho bác sĩ

• Giai đoạn (stage) chính xác của bệnh là gì? Mục tiêu điều trị (chữa khỏi hay giảm nhẹ triệu chứng) là gì?
• Các lựa chọn điều trị được khuyến nghị và ưu, nhược điểm của từng phương pháp (biến chứng, chức năng dự kiến được bảo tồn) là gì?
• Nếu cần phẫu thuật, phương pháp tái tạo và thời gian hồi phục dự kiến như thế nào?
• Tác dụng phụ của xạ trị và điều trị chống ung thư là gì, và cần thực hiện biện pháp dự phòng nào để giảm các tác dụng phụ này?
• Lịch kiểm tra theo dõi sau điều trị như thế nào? Nếu tái phát thì có những lựa chọn điều trị nào?

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• Tổn thương của tôi có bị nghi ngờ di căn đến hạch bạch huyết vùng cổ không? Tôi có cần nạo vét hạch cổ dự phòng không?
• Sau khi cắt bỏ bằng phẫu thuật, cần phục hồi chức năng nào (trị liệu ngôn ngữ, trị liệu dinh dưỡng) để phục hồi chức năng nói và nuốt, và khi nào nên bắt đầu?
• Nếu phải xạ trị, trước tiên cần thực hiện biện pháp nha khoa nào (nhổ răng, điều trị sâu răng) để giảm nguy cơ khô miệng và hoại tử xương hàm dưới do xạ trị?

Khuyến nghị phòng ngừa ngắn gọn

• Bỏ thuốc lá, hạn chế rượu (đặc biệt tránh kết hợp hai yếu tố này), khám răng miệng định kỳ và duy trì vệ sinh răng miệng, điều chỉnh răng giả hoặc răng sắc nhọn tại cơ sở nha khoa; trong trường hợp ung thư môi, khuyến nghị chống tia cực tím (đội mũ rộng vành, dùng kem chống nắng).