Viêm màng nhĩ

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Viêm màng nhĩ (myringitis) là tình trạng viêm xảy ra ở màng nhĩ (tympanic membrane). Đặc biệt, trường hợp xuất hiện các bọng nước hoặc bọng nước xuất huyết được gọi là “bullous myringitis”.
• Nguyên nhân: Phần lớn xảy ra liên quan đến nhiễm trùng đường hô hấp trên (cảm lạnh, cúm) hoặc viêm tai giữa (otitis media), và có thể do nhiễm vi khuẩn (ví dụ: Streptococcus, Staphylococcus...) hoặc virus (hoặc các trường hợp liên quan đến Mycoplasma). Bệnh cũng có thể phát sinh do vết thương ở ống tai ngoài hoặc nước bị ô nhiễm xâm nhập.
• Sinh lý bệnh: Do nhiễm trùng, bề mặt màng nhĩ bị viêm, hình thành bọng nước dưới lớp biểu bì hoặc xuất hiện tổn thương xuất huyết; đôi khi kèm theo thủng màng nhĩ hoặc viêm lan vào hòm nhĩ.
• Triệu chứng chính: Đau tai (trường hợp nặng có thể đau nhói), màng nhĩ đỏ và bọng nước/tổn thương dạng bọng nước, ù tai, giảm thính lực, cảm giác có dị vật trong tai, sốt và đau đầu. Khi màng nhĩ bị thủng, có thể xuất hiện dịch mủ (dịch tiết có mủ) chảy ra và giảm đau.

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc chung
  • Kết hợp giảm triệu chứng (giảm đau, chống viêm) và loại bỏ nguyên nhân nhiễm trùng (kháng sinh).
  • Việc xử trí thay đổi tùy theo tình trạng màng nhĩ (có thủng hay không, màng nhĩ hoại tử nghiêm trọng hay không...).
• Điều trị bằng thuốc
  • Kiểm soát đau: NSAIDs (ví dụ: ibuprofen) hoặc thuốc giảm đau gây nghiện ngắn ngày khi cần thiết.
  • Kháng sinh:
    • Kháng sinh toàn thân: Khi có liên quan đến viêm tai giữa hoặc có triệu chứng toàn thân (sốt cao, tình trạng diễn tiến nặng dần), sử dụng kháng sinh đường uống (ví dụ: amoxicillin ± clavulanate).
    • Khi nghi ngờ tác nhân gây bệnh không điển hình (ví dụ: Mycoplasma), có thể cân nhắc nhóm macrolide (theo đánh giá của bác sĩ).
    • Nếu màng nhĩ bị thủng, có dịch tiết trong ống tai ngoài/hòm nhĩ và nghi ngờ nhiễm khuẩn, có thể sử dụng kháng sinh nhỏ tai (ví dụ: thuốc nhỏ tai ofloxacin hoặc các thuốc có thể dùng khi màng nhĩ bị thủng).
  • Điều trị tại chỗ: Khi màng nhĩ còn nguyên vẹn, hiệu quả của thuốc nhỏ tại chỗ bị hạn chế. Nếu kèm viêm ống tai ngoài, cần làm sạch ống tai ngoài và sử dụng thuốc tại chỗ.
• Thủ thuật/phẫu thuật
  • Nếu đau nghiêm trọng hoặc cần dẫn lưu mủ, có thể thực hiện vi phẫu myringotomy (rạch màng nhĩ/dẫn lưu) ở trẻ em và người lớn.
  • Trong trường hợp tái phát hoặc trở thành mạn tính, có thể cân nhắc đặt ống thông khí tai (tympanostomy tube).
• Chăm sóc sinh hoạt và lưu ý
  • Giữ tai khô (không vui chơi dưới nước hoặc bơi lội), không cố ngoáy tai hoặc cố lấy nước ra khỏi tai.
  • Để loại bỏ nước trong tai, nên hướng tai xuống dưới rồi nhẹ nhàng lắc, hoặc để tai khô tự nhiên (có thể sử dụng quạt/máy sấy tóc ở nhiệt độ thấp và cách một khoảng nhất định).
  • Khi sử dụng nút bịt tai, cần giữ vệ sinh sạch sẽ (có thông tin trong dân gian khuyên bịt kín bằng vaseline, nhưng cần tuân thủ hướng dẫn sử dụng sản phẩm và vệ sinh).
• Lưu ý về biến chứng
  • Có thể xảy ra thủng màng nhĩ, viêm tai giữa cấp/mạn tính, giảm thính lực vĩnh viễn; hiếm gặp hơn là biến chứng ở tai trong hoặc thần kinh đá (chóng mặt, liệt dây thần kinh mặt).
• Theo dõi diễn tiến
  • Nếu triệu chứng không cải thiện hoặc xuất hiện chảy mủ, thính lực giảm, chóng mặt, liệt mặt, sốt cao..., cần tái khám ngay.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (đồ cần chuẩn bị và các vấn đề cần xác nhận trước khi khám)

• Đồ cần chuẩn bị
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn, thuốc OTC và thực phẩm chức năng), cùng hồ sơ dị ứng (đặc biệt là dị ứng thuốc).
  • Tiền sử bệnh: viêm tai giữa mạn tính, phẫu thuật tai (ví dụ: đặt ống thông khí), chấn thương, tình trạng suy giảm miễn dịch.
  • Nhật ký triệu chứng: ngày bắt đầu triệu chứng, mức độ đau (theo từng thời điểm trong ngày), có sốt hay không, dịch tiết (có hay không, màu sắc, mùi), những thay đổi về thính lực.
  • Nếu có kết quả xét nghiệm trước đây (đo thính lực, tympanometry, các hình ảnh trước đây...), hãy mang theo.
• Những điều cần thông báo cho bác sĩ khi khám (ví dụ)
  • Gần đây có bị cảm lạnh/nhiễm trùng đường hô hấp hay không, gần đây có bơi hoặc để nước vào tai hay không, có tự điều trị (thuốc nhỏ tai, phương pháp dân gian) hay không.

Ví dụ về các câu hỏi chung nên hỏi bác sĩ

• “Các tác dụng phụ dự kiến của thuốc này (kháng sinh/thuốc giảm đau được kê) là gì?”
• “Tiên lượng (thời gian cần để hồi phục) thường như thế nào?”
• “Nếu triệu chứng không cải thiện thì khi nào cần tái khám?”
• “Trong sinh hoạt hằng ngày (bơi lội, tắm vòi sen, đi máy bay...), từ khi nào tôi có thể thực hiện lại?”

Ví dụ về các câu hỏi dành riêng cho bệnh

• “Bọng nước (hoặc tổn thương xuất huyết) trên màng nhĩ có phải là nguyên nhân gây đau không? Tình trạng này có cần dẫn lưu (hút mủ) hoặc rạch màng nhĩ (myringotomy) không?”
• “Có nguy cơ bị giảm thính lực kéo dài không? Nếu cần, khi nào tôi nên làm xét nghiệm thính lực (đo thính lực đơn âm, đo trở kháng)?”

Tham khảo thêm (xét nghiệm và dấu hiệu cấp cứu)

• Hỗ trợ chẩn đoán: soi tai (otoscopy), soi tai bằng khí nén (pneumatic otoscopy, đánh giá chuyển động của màng nhĩ), tympanometry, đo thính lực đơn âm, nuôi cấy mủ (khi dẫn lưu mủ)...
• Dấu hiệu cần cấp cứu/tái khám ngay: đau dữ dội kéo dài, sốt cao, chảy nhiều mủ từ tai (dịch tiết có mủ), mất thính lực đột ngột, xuất hiện chóng mặt hoặc liệt mặt.