Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Là thuật ngữ chung chỉ tình trạng viêm xảy ra ở các tuyến nước bọt (tuyến mang tai, tuyến dưới hàm, tuyến dưới lưỡi và các tuyến nước bọt nhỏ trong khoang miệng).
- Nguyên nhân chính
- Nhiễm trùng: do vi khuẩn (viêm tuyến nước bọt mưng mủ), do virus (ví dụ: quai bị)
- Tắc nghẽn: tắc ống tuyến nước bọt do sỏi tuyến nước bọt → ứ đọng nước bọt và nhiễm trùng thứ phát
- Giảm tiết: giảm tiết nước bọt do mất nước, thuốc kháng cholinergicなど
- Tự miễn: viêm tuyến nước bọt mạn tính trong hội chứng Sjögren, v.v.
- Hiếm gặp: chèn ép do xạ trị, điều trị bằng đồng vị phóng xạ hoặc khối u
- Tóm tắt cơ chế bệnh sinh: Khi nước bọt bị ứ đọng do tắc ống tuyến hoặc giảm tiết, vi khuẩn sẽ phát triển và gây viêm; tình trạng viêm tái diễn có thể dẫn đến xơ hóa mô tuyến nước bọt và suy giảm chức năng.
- Triệu chứng chính
- Đau và sưng vùng trước tai (tuyến mang tai) hoặc dưới hàm (tuyến dưới hàm), đặc biệt nặng hơn khi ăn
- Sốt, đau khi ấn, nóng tại chỗ, dịch mủ (mủ chảy ra qua ống tuyến)
- Nếu mạn tính: sưng và khó chịu từng đợt, giảm tiết nước bọt (khô miệng)
Phương pháp điều trị và lưu ý
- Nguyên tắc chung
- Xác định nguyên nhân và điều trị theo từng nguyên nhân (nhiễm trùng, tắc nghẽn, tự miễn, v.v.)
- Điều trị bảo tồn và điều trị triệu chứng
- Uống đủ nước (điều chỉnh tình trạng mất nước), chườm ấm, xoa bóp vùng tuyến nước bọt (theo hướng của ống tuyến)
- Tăng cường vệ sinh răng miệng, kích thích tiết nước bọt bằng chất kích thích tiết nước bọt (chanh, kẹo, v.v.) — tuy nhiên cần thận trọng nếu có sỏi tuyến nước bọt và đau dữ dội
- Kiểm soát đau: thuốc chống viêm giảm đau như NSAIDs
- Viêm tuyến nước bọt do nhiễm trùng (do vi khuẩn)
- Giai đoạn đầu: kháng sinh đường uống (khuyến nghị loại bao phủ cầu khuẩn Gram dương/tụ cầu và vi khuẩn kỵ khí), nếu cần thì điều chỉnh kháng sinh sau khi nuôi cấy
- Trường hợp nặng hoặc nghi ngờ viêm mô tế bào, áp xe: nhập viện và dùng kháng sinh đường tĩnh mạch; nếu có áp xe thì dẫn lưu
- Do virus (quai bị, v.v.)
- Thuốc kháng virus đặc hiệu còn hạn chế; điều trị bảo tồn (nghỉ ngơi, uống đủ nước, giảm đau) và theo dõi biến chứng
- Điều trị tắc nghẽn (sỏi tuyến nước bọt)
- Sỏi nhỏ: điều trị bảo tồn (uống nước, chất kích thích tiết nước bọt, xoa bóp) để thúc đẩy sỏi tự thoát ra
- Lấy sỏi qua nội soi (sialendoscopy) — trong nhiều trường hợp đạt hiệu quả và có thể bảo tồn tuyến nước bọt
- Một số cơ sở có thể thực hiện tán sỏi ngoài cơ thể (ESWL)
- Nếu sỏi lớn hoặc viêm tái phát, viêm mạn tính nặng thì cân nhắc phẫu thuật lấy sỏi (lấy sỏi hoặc cắt tuyến nước bọt)
- Viêm tuyến nước bọt do tự miễn (ví dụ: hội chứng Sjögren)
- Điều trị khô miệng (thuốc kích thích tiết nước bọt như pilocarpine, cevimeline), nếu cần thì điều trị chuyên khoa thấp khớp (điều hòa miễn dịch)
- Phòng ngừa biến chứng và lưu ý
- Khi xuất hiện sốt cao, triệu chứng toàn thân, sưng ngày càng nặng, khó thở, khó nuốt hoặc rối loạn do lưỡi bị đẩy lệch, cần đi cấp cứu ngay
- Nếu nghi ngờ có sỏi tuyến nước bọt, việc tùy tiện sử dụng chất kích thích tiết nước bọt có thể làm cơn đau nặng hơn — hãy trao đổi với bác sĩ
- Nếu tái phát mạn tính, cân nhắc kiểm tra hình ảnh và nội soi
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm vật dụng cần chuẩn bị · ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng cần chuẩn bị (khuyến nghị mang theo)
- Danh sách các thuốc đang sử dụng (bao gồm thuốc kê đơn, không kê đơn, thuốc thảo dược Hàn Quốc và thực phẩm bổ sung)
- Tiền sử bệnh (đặc biệt là tiền sử xạ trị, phẫu thuật tuyến nước bọt, bệnh thấp khớp hoặc bệnh tự miễn, mất nước hoặc phẫu thuật gần đây)
- Ghi chép triệu chứng: thời điểm bắt đầu, vị trí (một bên/hai bên), mối liên quan với bữa ăn, có sốt hay không, có chảy mủ hay không, các yếu tố làm triệu chứng nặng lên hoặc giảm đi
- Nếu có kết quả khám hoặc chẩn đoán hình ảnh trước đây (siêu âm, CT), hãy mang bản sao
- Các mục chính bác sĩ sẽ kiểm tra khi khám ngoại trú
- Vị trí sưng, dấu hiệu khi sờ khám, có dịch tiết chảy ra từ ống tuyến hay không, dấu hiệu nhiễm trùng toàn thân
- Nếu cần, thực hiện siêu âm hoặc CT, xét nghiệm máu (chỉ dấu viêm), nuôi cấy dịch từ ống tuyến, v.v.
- Thông tin hữu ích nên cung cấp cho nhân viên y tế khi khám
- Có khó nuốt hoặc khó thở hay không, gần đây có mất nước hoặc dùng thuốc kháng cholinergic hay không, tiền sử tái phát nhiều lần
Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- "Theo bác sĩ, nguyên nhân của tình trạng này là gì?"
- "Các thuốc tôi đang dùng (hoặc bệnh nền) có ảnh hưởng đến bệnh này không?"
- "Bác sĩ khuyến nghị thực hiện xét nghiệm hình ảnh hoặc xét nghiệm bổ sung nào?"
- "Tác dụng phụ và thời gian hồi phục của thuốc (hoặc phẫu thuật) mà bác sĩ dự định kê/chỉ định là như thế nào?"
- "Có lối sống hoặc biện pháp phòng ngừa nào giúp giảm tái phát không?"
Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- Khi nghi ngờ có sỏi tuyến nước bọt:
- "Tôi bị đau nhiều khi ăn; nếu xác định có sỏi tuyến nước bọt trên hình ảnh, có thể xử lý bằng lấy sỏi qua nội soi (sialendoscopy) không? Tiêu chí nào cho thấy cần phẫu thuật?"
- Khi nghi ngờ có liên quan đến bệnh tự miễn (Sjögren):
- "Để đánh giá tình trạng suy giảm chức năng tuyến nước bọt có liên quan đến hội chứng Sjögren hay không, cần thực hiện những xét nghiệm nào (kháng thể trong máu, sinh thiết tuyến nước bọt, đo lưu lượng nước bọt, v.v.)?"
Ngoài ra, trong tình huống cấp cứu (khuyến nghị khám ngay): nếu bị sưng mặt hoặc cổ diễn tiến nhanh, khó thở, sốt cao và rét run, khó nuốt dữ dội hoặc suy giảm ý thức, vui lòng đến khoa cấp cứu.