Hội chứng mệt mỏi mạn tính

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

Hội chứng mệt mỏi mạn tính (Chronic Fatigue Syndrome, CFS) là tình trạng mệt mỏi nghiêm trọng kéo dài từ 6 tháng trở lên, không thể giải thích bằng một nguyên nhân y khoa rõ ràng khác và làm suy giảm đáng kể các hoạt động hằng ngày (công việc, học tập, xã hội và cá nhân). Đặc trưng của bệnh là không cải thiện khi nghỉ ngơi và trở nên nặng hơn khi hoạt động tinh thần hoặc thể chất.

Sinh lý bệnh và các yếu tố khởi phát chính:

• Nguyên nhân chính xác chưa được xác định nhưng được cho là đa yếu tố; nhiễm virus trước đó, bất thường miễn dịch, bất thường ở hệ thần kinh–nội tiết (đáp ứng với stress), những thay đổi ở hệ thần kinh trung ương và stress tâm lý–xã hội được cho là cùng tham gia theo cơ chế phức tạp.
• Các đặc điểm lâm sàng quan trọng gồm tình trạng mệt mỏi nghiêm trọng sau gắng sức (triệu chứng nặng hơn sau vận động, post-exertional malaise, PEM), ngủ kém, suy giảm chức năng nhận thức (rối loạn trí nhớ và khả năng tập trung), đau cơ–khớp, đau họng và đau khi ấn vào hạch bạch huyết.

Ví dụ về triệu chứng:

• Mệt mỏi nghiêm trọng không giải thích được, kéo dài từ 6 tháng trở lên
• Suy giảm trí nhớ và khả năng tập trung, rối loạn giấc ngủ (ngủ dậy vẫn không thấy tỉnh táo, sảng khoái)
• Đau toàn thân, chán ăn, mệt mỏi, trầm cảm và lo âu cùng các triệu chứng khác
  (Tỷ lệ mắc: có báo cáo ước tính khoảng 2–5% những người than phiền về mệt mỏi mạn tính mắc CFS)

Phương pháp điều trị và lưu ý

Mục tiêu điều trị là giảm triệu chứng, phục hồi chức năng và cải thiện chất lượng cuộc sống; hiện chưa có phương pháp điều trị khỏi hoàn toàn. Khuyến nghị điều trị đa chuyên khoa và tập trung vào triệu chứng.

Điều trị và quản lý được khuyến nghị

• Liệu pháp nhận thức hành vi (CBT): giúp đối phó với triệu chứng, lập kế hoạch hoạt động và cải thiện các yếu tố tâm lý.
• Quản lý hoạt động thể chất tăng dần và cá nhân hóa: việc tăng dần hoạt động, chủ yếu là hoạt động aerobic, có ích trong các nghiên cứu; tuy nhiên vận động có thể làm triệu chứng nặng hơn (PEM), vì vậy cần có kế hoạch tăng dần và cá nhân hóa phù hợp với mức độ triệu chứng (khuyến nghị có sự hướng dẫn của chuyên viên vật lý trị liệu).
  • Các hướng dẫn gần đây nhấn mạnh việc tránh liệu pháp vận động quá sức và điều chỉnh hoạt động dựa trên triệu chứng.
• Điều trị bằng thuốc theo triệu chứng: không có thuốc cụ thể nào điều trị được CFS. Có thể cân nhắc điều trị bằng thuốc phù hợp đối với tình trạng mất ngủ, đau, trầm cảm và lo âu đi kèm (như thuốc chống trầm cảm, thuốc ngủ, thuốc giảm đau, v.v.).
• Điều trị bệnh đi kèm: cần chủ động đánh giá và điều trị các bệnh khác gây mệt mỏi, chẳng hạn như bệnh tuyến giáp, thiếu máu, nhiễm trùng và bệnh thấp khớp.
• Giáo dục và quản lý lối sống: khuyến nghị điều chỉnh nhịp độ hoạt động (pacing, cân bằng giữa hoạt động và nghỉ ngơi), quản lý stress, vệ sinh giấc ngủ và các chiến lược bảo toàn năng lượng (điều chỉnh công việc và việc nhà).

Lưu ý và nguy cơ biến chứng

• Có thể xuất hiện tình trạng triệu chứng nặng hơn khi bắt đầu vận động (PEM) → không vận động quá sức; cần tiếp cận tăng dần và thích ứng theo triệu chứng.
• Một số loại thuốc (thuốc lợi tiểu, thuốc chẹn beta, một số thuốc chống loạn thần và thuốc chống trầm cảm, thuốc giảm đau (bao gồm thuốc opioid), thuốc chống co giật, steroid, thuốc kháng histamine, v.v.) có thể làm mệt mỏi nặng hơn, vì vậy việc rà soát các thuốc đang sử dụng là rất quan trọng.
• Có thể xảy ra trầm cảm, cô lập xã hội và mất việc do suy giảm chức năng.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

Vật dụng cần chuẩn bị (khuyến nghị mang theo)

• Danh sách tất cả các thuốc và thực phẩm bổ sung đang sử dụng (bao gồm liều lượng và thời gian dùng)
• Bản sao kết quả xét nghiệm gần đây (xét nghiệm máu, xét nghiệm hormone, chẩn đoán hình ảnh, v.v.)
• Ghi chép về thời điểm bắt đầu và diễn tiến của triệu chứng (các triệu chứng chính, mức độ, yếu tố làm nặng, phản ứng sau vận động, v.v.)
• Nhật ký về kiểu ngủ và mức độ hoạt động (nếu có thể, trong 1–2 tuần)
• Ghi chép về mức độ thực hiện các hoạt động hằng ngày (những thay đổi trong công việc, việc nhà và hoạt động xã hội)

Thông tin chính cần cung cấp và giải thích với bác sĩ khi khám ngoại trú

• Thời điểm xuất hiện và diễn tiến của triệu chứng (xác nhận có kéo dài từ 6 tháng trở lên hay không)
• Các hoạt động làm triệu chứng nặng hơn hoặc thời gian cần để hồi phục (đặc biệt là sau vận động)
• Tiền sử nhiễm trùng gần đây (ví dụ: cảm lạnh, bệnh tăng bạch cầu đơn nhân nhiễm khuẩn, v.v.) hoặc các sự kiện gây stress
• Các bệnh đã được chẩn đoán và tiền sử điều trị (đặc biệt là bệnh tuyến giáp, thiếu máu, bệnh thấp khớp và bệnh tâm thần)
• Chất lượng giấc ngủ (buồn ngủ ban ngày, ngáy, v.v.) và các triệu chứng trầm cảm, lo âu

Ví dụ về các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Những nguyên nhân có thể gây ra tình trạng này là gì? Cần làm thêm những xét nghiệm nào để kiểm tra?
• Bác sĩ khuyến nghị phương pháp điều trị nào (không dùng thuốc và dùng thuốc) để cải thiện các triệu chứng của tôi? Hiệu quả dự kiến và tác dụng phụ là gì?
• Bác sĩ khuyến nghị kế hoạch từng bước nào để tôi trở lại các hoạt động hằng ngày và công việc?
• Làm thế nào để xác nhận rằng các bệnh khác (bệnh tuyến giáp, thiếu máu, v.v.) đã được loại trừ?

Ví dụ về các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• Làm thế nào để xác định tôi có thể vận động hay không và mức độ hoạt động được phép là bao nhiêu? (Bao gồm mục tiêu theo từng giai đoạn khi bắt đầu vận động và biện pháp xử trí khi triệu chứng nặng lên)
• Khi triệu chứng nặng lên sau vận động (hoặc sau hoạt động), làm thế nào để nhận biết và xử trí ngay tình trạng này? (Ví dụ: tiêu chí về điều chỉnh nhịp độ hoạt động và nghỉ ngơi, v.v.)