Sẹo

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Thuật ngữ chung chỉ những biến đổi mô hình thành do mô hạt và quá trình tái cấu trúc collagen sau đó nhằm lấp đầy khiếm khuyết do chấn thương, phẫu thuật, bỏng hoặc bệnh da. Da đã bị tổn thương không thể tái tạo hoàn toàn trở lại trạng thái ban đầu.
• Sinh lý bệnh: Sẹo hình thành do hoạt động quá mức của nguyên bào sợi và sự lắng đọng quá nhiều collagen (chủ yếu từ loại III → loại I) trong quá trình lành vết thương. Thường mất 6 tháng đến 2 năm để đạt đến giai đoạn trưởng thành (ổn định về mặt lâm sàng).
• Nguyên nhân chính và yếu tố nguy cơ:
  • Độ sâu, chiều dài, chiều rộng và hướng của vết thương (dễ thấy hơn nếu không cùng hướng với đường nếp nhăn)
  • Sức căng da (những vùng bị kéo căng như khớp, ngực), những vùng vận động nhiều
  • Tuổi (rõ hơn ở người trẻ), yếu tố di truyền, sắc tố da (sẹo lồi thường gặp ở người có làn da sẫm màu)
  • Tình trạng cung cấp máu, tiếp xúc với tia cực tím
• Triệu chứng:
  • Sẹo gồ lên hoặc lõm xuống, mở rộng về chiều rộng
  • Màu đỏ hoặc đỏ sẫm, ngứa·rát
  • Sẹo lồi: tăng sinh dày vượt ra ngoài ranh giới vết thương (thường gặp ở ngực·dái tai·vai)
  • Sẹo phì đại (hypertrophic scar): sẹo gồ lên nhưng không vượt qua ranh giới vết thương
  • Sẹo co kéo: do các cấu trúc dưới da dính vào nhau vì khiếm khuyết da, gây hạn chế vận động khớp và các rối loạn chức năng khác

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc chung
  • Ưu tiên chăm sóc bảo tồn trước khi sẹo trưởng thành (6–12 tháng, tối đa 2 năm). Cân nhắc điều trị sớm khi nghi ngờ sẹo phì đại·sẹo lồi.
• Điều trị bảo tồn và tại chỗ
  • Tấm gel/miếng dán silicone (silicone dạng tấm, thuốc mỡ silicone): lựa chọn hàng đầu để cải thiện độ rộng và màu sắc của sẹo
  • Liệu pháp ép (đặc biệt sau bỏng): dùng quần áo·băng ép để ức chế tái cấu trúc mô
  • Xoa bóp, dưỡng ẩm, chống tia cực tím (phòng ngừa tăng sắc tố·tăng sinh quá mức)
• Điều trị tiêm
  • Tiêm lặp lại corticosteroid tại chỗ (ví dụ: triamcinolone): điều trị không phẫu thuật tiêu chuẩn đối với sẹo lồi·sẹo phì đại
  • Điều trị phối hợp: corticosteroid + 5-FU, corticosteroid + laser, được sử dụng tùy từng trường hợp
• Điều trị vật lý và laser
  • Laser mạch máu (PDL), laser phân đoạn và các phương pháp khác: cải thiện màu đỏ·kết cấu bề mặt
  • Xạ trị (hỗ trợ đối với sẹo lồi tái phát sau phẫu thuật): sử dụng hạn chế, cần đánh giá ưu và nhược điểm
  • Liệu pháp áp lạnh (cryotherapy): có thể áp dụng cho sẹo lồi/sẹo phì đại kích thước nhỏ
• Điều trị phẫu thuật
  • Cắt bỏ sẹo và khâu lại: nhằm thay đổi hướng hoặc thu hẹp sẹo (sẹo lồi có nguy cơ tái phát tăng nếu chỉ phẫu thuật đơn thuần)
  • Sẹo co kéo: ghép da (bán phần/toàn phần), phẫu thuật vạt, sử dụng thiết bị giãn mô
  • Kết hợp điều trị hỗ trợ sau phẫu thuật (tiêm corticosteroid, tấm silicone, ép, xạ trị, v.v.) giúp giảm tỷ lệ tái phát
• Lưu ý·tác dụng phụ
  • Tiêm corticosteroid: teo da, thay đổi sắc tố, nguy cơ nhiễm trùng tại chỗ
  • Phẫu thuật: sẹo nặng hơn (đặc biệt ở người có cơ địa sẹo lồi), nhiễm trùng, bất thường sắc tố
  • Xạ trị: nguy cơ gây ung thư lâu dài (cần sử dụng thận trọng)
• Thời điểm điều trị
  • Nếu hạn chế chức năng (co kéo) hoặc các triệu chứng như đau·ngứa dai dẳng nghiêm trọng, cần can thiệp sớm ngay cả trước giai đoạn sẹo trưởng thành
  • Phẫu thuật vì lý do thẩm mỹ nên được cân nhắc sau khi sẹo trưởng thành (thường sau 6–12 tháng)

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (đồ cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Đồ nên mang theo
  • Danh sách các loại thuốc·thực phẩm bổ sung đang sử dụng (bao gồm corticosteroid, thuốc chống đông máu, v.v.)
  • Hồ sơ phẫu thuật·điều trị trước đây (tiêm·laser·xạ trị, v.v.) và kết quả các thủ thuật liên quan
  • Thời điểm và nguyên nhân xuất hiện sẹo (chấn thương·phẫu thuật·bỏng, v.v.), ảnh chụp (từ giai đoạn đầu đến hiện tại)
  • Ghi chép thay đổi triệu chứng (kích thước·màu sắc·ngứa·đau·hạn chế chức năng), các yếu tố làm triệu chứng nặng hơn
  • Dị ứng·bệnh nền (đái tháo đường, bệnh về máu, tình trạng mang thai, v.v.)
• Thông tin quan trọng cần cho bác sĩ biết khi khám ngoại trú
  • Ngày sẹo xuất hiện lần đầu và diễn biến (mô hình tăng·giảm)
  • Đáp ứng với các điều trị trước đây (có hiệu quả hay không, tác dụng phụ)
  • Hạn chế chức năng do sẹo gây ra (ví dụ: vấn đề về tầm vận động của khớp)
  • Thay đổi sắc tố vùng da xung quanh sẹo, có dịch tiết·chảy máu hay không

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• "Làm thế nào để phân biệt sẹo này là sẹo lồi hay sẹo phì đại?"
• "Các lựa chọn điều trị được khuyến nghị và hiệu quả kỳ vọng của từng phương pháp ở mức nào?"
• "Tác dụng phụ và số lần thực hiện tiêm (triamcinolone) như thế nào?"
• "Nếu phẫu thuật, khả năng tái phát ở mức nào và có cách nào để giảm tái phát không?"
• "Trong thời gian điều trị sẹo, cần lưu ý gì trong sinh hoạt hằng ngày·hoạt động công việc không?"

Ví dụ câu hỏi tùy theo bệnh

• "Sẹo này khiến tôi bị hạn chế vận động khớp. Tôi có cần ghép da hoặc phẫu thuật vạt không, và quá trình hồi phục dự kiến như thế nào?"
• "Trước đây tôi đã nhiều lần cắt sẹo lồi ở cùng một vị trí nhưng sẹo lại tái phát. Bác sĩ có khuyến nghị xạ trị hỗ trợ không? Ưu và nhược điểm là gì?"

(Tóm tắt) Sẹo là biến đổi mô hình thành do quá trình lành tự nhiên, phần lớn trưởng thành trong khoảng 6 tháng–2 năm. Có nhiều lựa chọn từ điều trị bảo tồn (silicone, ép, chống tia cực tím) đến tiêm·laser·phẫu thuật·phẫu thuật vạt·phối hợp xạ trị; lựa chọn điều trị phụ thuộc vào loại sẹo (sẹo phì đại so với sẹo lồi so với sẹo co kéo), vị trí, ảnh hưởng chức năng, mong muốn của bệnh nhân và đáp ứng trước đây.