Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Nguyên nhân: Nhiễm trùng hệ thần kinh trung ương do Rabies virus (virus bệnh dại), chủ yếu lây truyền sang người qua nước bọt của động vật bị nhiễm bệnh (vết cắn, vết cào) hoặc niêm mạc bị nhiễm bẩn. Trong một số trường hợp hiếm gặp, bệnh có thể lây truyền qua ghép giác mạc, phơi nhiễm trong phòng thí nghiệm, ghép tạng, v.v.
- Sinh lý bệnh: Virus xâm nhập vào các dây thần kinh tận cùng tại vị trí vết thương, di chuyển ngược theo dây thần kinh ngoại biên lên hệ thần kinh trung ương → gây viêm não và dẫn đến rối loạn chức năng hệ thần kinh (bất thường hệ thần kinh tự chủ, thay đổi hành vi, suy hô hấp, v.v.). Thời gian ủ bệnh thường là 20–90 ngày (vết thương gần mặt hoặc cổ có thời gian ủ bệnh ngắn hơn), nhưng hiếm khi có thể thay đổi từ vài ngày đến vài năm.
- Triệu chứng chính: Giai đoạn đầu thường có các triệu chứng tiền triệu không đặc hiệu như sốt, đau đầu, mệt mỏi, đau tại chỗ, rối loạn cảm giác, v.v. Khi bệnh tiến triển, thể kích động (furious) có thể gây lo âu, hung hăng, rối loạn giấc ngủ, chứng sợ nước (ám ảnh sợ hãi), khó nuốt, sốt cao, co giật, v.v.; thể liệt (paralytic) có thể gây liệt khu trú hoặc liệt tiến triển ở các chi. Tiên lượng sau khi xuất hiện triệu chứng rất xấu (gần như luôn gây tử vong).
Phương pháp điều trị
- Xử trí vết thương (ngay lập tức): Rửa vết thương bằng xà phòng và nước chảy trong ít nhất 15 phút; nếu có thể, sát khuẩn bằng dung dịch chứa iod (povidone-iodine) hoặc cồn 70%. Xử trí ngoại khoa nếu cần, nhưng việc vô khuẩn và khâu vết thương phải theo判断 của bác sĩ.
- Dự phòng sau phơi nhiễm (PEP; quan trọng nhất):
- Globulin miễn dịch bệnh dại ở người (HRIG): Khuyến cáo 20 IU/kg cân nặng. Tiêm vào mô tại vị trí vết thương nếu có thể, phần còn lại tiêm bắp (một nửa quanh vết thương, một nửa vào cơ ở vị trí xa).
- Miễn dịch chủ động (vaccine bất hoạt): Nếu chưa có tiền sử tiêm chủng, áp dụng lịch tiêm tiêu chuẩn (ví dụ: HDCV hoặc vaccine tương đương) — ngày 0, 3, 7, 14, 28 (một số hướng dẫn sử dụng lịch 4 mũi).
- Người đã được tiêm phòng đầy đủ trước đó (ví dụ: tiêm vaccine do nghề nghiệp hoặc trước khi đi du lịch): Không tiêm HRIG (nếu phơi nhiễm nghiêm trọng, hãy tham khảo ý kiến chuyên gia). Tiêm bổ sung vaccine vào ngày 0 và ngày 3 (tổng cộng 2 mũi).
- Phụ nữ mang thai và trẻ em: PEP an toàn và được khuyến cáo thực hiện.
- Người suy giảm miễn dịch: Cân nhắc tiêm bổ sung và theo dõi huyết thanh học (xét nghiệm kháng thể trung hòa) — cần có khuyến cáo của bác sĩ chuyên khoa.
- Điều trị sau khi xuất hiện triệu chứng: Khi triệu chứng đã xuất hiện, không có phương pháp điều trị đặc hiệu; chủ yếu tiến hành điều trị hỗ trợ tích cực (hỗ trợ hô hấp và tuần hoàn, thuốc chống co giật, v.v.). Một số phương pháp điều trị thử nghiệm đã được báo cáo, nhưng chưa có bằng chứng nhất quán về hiệu quả (ví dụ: phác đồ Milwaukee không có khả năng tái lập).
- Biện pháp phòng ngừa: Tiêm phòng cho vật nuôi, tránh tiếp xúc với động vật hoang dã, tuân thủ các quy tắc an toàn trong phòng thí nghiệm.
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng/thông tin cần chuẩn bị:
- Thời điểm phơi nhiễm (ngày/giờ chính xác), hoàn cảnh phơi nhiễm (bị cắn, bị cào, tiếp xúc nước bọt với niêm mạc), ảnh chụp vết thương
- Loài động vật gây phơi nhiễm, vị trí vết thương (mặt/tay/chi, v.v.), khả năng theo dõi động vật và tiền sử tiêm phòng của động vật
- Lịch sử tiêm vaccine bệnh dại trước đây (ví dụ: có tiêm phòng trước phơi nhiễm hay không, thời điểm tiêm)
- Các thuốc đang dùng (đặc biệt là thuốc ức chế miễn dịch, điều trị chống ung thư, v.v.), dị ứng (liên quan đến vaccine hoặc globulin miễn dịch)
- Có mang thai hay không, bệnh mạn tính (có suy giảm miễn dịch hay không)
- Nội dung cần nộp/giải thích cho nhân viên y tế khi khám ngoại trú:
- Có rửa vết thương hay không và thời điểm rửa, độ sâu và tình trạng chảy máu của vết thương
- Tình trạng của động vật (đã chết, bỏ trốn, có thể theo dõi, v.v.)
- Lịch sử du lịch gần đây (có đến khu vực lưu hành bệnh dại hay không)
- Ví dụ câu hỏi (những nội dung bệnh nhân nên tự ghi chú trước khi khám ngoại trú):
- “Tôi đã điều trị vết thương khi nào và như thế nào?”
- “Loài và tình trạng của động vật gây phơi nhiễm như thế nào?”
Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- Tác dụng phụ và các phản ứng dự kiến của phương pháp điều trị này (vaccine·HRIG) là gì?
- Tôi đang điều trị ức chế miễn dịch; khuyến cáo PEP và các xét nghiệm theo dõi sẽ được thực hiện như thế nào?
- Tôi đã bị phơi nhiễm trong thời kỳ mang thai; tính an toàn và khuyến cáo về PEP là gì?
- Tôi phải xử lý như thế nào khi không thể theo dõi động vật?
- Sau khi tiêm vaccine, từ khi nào có thể xem là an toàn (thời điểm nguy cơ phơi nhiễm được loại bỏ)?
Ví dụ câu hỏi tùy chỉnh theo bệnh
- Với vết thương tôi đã nhận (ví dụ: ở mặt/cổ/tay, v.v.), tôi có nhất thiết phải được PEP (HRIG + vaccine) hay không?
- Tôi đã từng tiêm phòng bệnh dại; làm thế nào để biết tôi có cần tiêm bổ sung và HRIG hay không?
Tài liệu tham khảo thêm
- Khi bị phơi nhiễm, việc nhanh chóng rửa vết thương và tham khảo ý kiến chuyên gia là quan trọng nhất. Vì các phương pháp điều trị bị hạn chế sau khi xuất hiện triệu chứng, dự phòng (PEP) là yếu tố then chốt.