Sẹo lồi (Keloid)
1) Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Là loại sẹo xơ phát triển quá mức và vượt ra ngoài ranh giới của vết thương do chấn thương hoặc phẫu thuật, thường có dạng nốt gồ cao, cứng và đôi khi bóng.
- Nguyên nhân / sinh lý bệnh:
- Nguyên nhân chính xác chưa được biết, nhưng các cơ chế chủ yếu gồm sức căng mô tại vùng vết thương và sự sản xuất collagen quá mức (chủ yếu là collagen type III và type I) của nguyên bào sợi, cùng với sự mất cân bằng trong quá trình phân giải collagen.
- Có yếu tố di truyền (tiền sử gia đình) và tỷ lệ mắc cao hơn ở người có làn da sẫm màu.
- Triệu chứng chính:
- Sẹo gồ cao không đều, phát triển rộng hơn vết thương ban đầu
- Thay đổi màu từ đỏ hoặc hồng → nâu, trở nên cứng
- Ngứa, đau hoặc ấn đau, gây bất tiện về thẩm mỹ và chức năng
- Chẩn đoán:
- Chủ yếu chẩn đoán dựa trên biểu hiện lâm sàng và bệnh sử. Khi cần chẩn đoán phân biệt hoặc nghi ngờ khả năng ác tính, sẽ thực hiện sinh thiết.
2) Phương pháp điều trị
- Cốt lõi của điều trị: Do nguy cơ tái phát cao, nên ưu tiên điều trị phối hợp thay vì chỉ một phương pháp, đồng thời điều trị cá thể hóa theo vị trí, kích thước và triệu chứng.
- Điều trị không phẫu thuật
- Tấm gel silicone (hoặc gel silicone): Giúp cải thiện sẹo và giảm màu sắc/độ gồ cao. Khuyến nghị sử dụng trong thời gian dài (vài tháng).
- Điều trị bằng áp lực: Duy trì trong thời gian dài (thường vài tháng) bằng quần áo ép hoặc khuyên tai tạo áp lực (đối với dái tai) có thể giúp hạn chế tái phát.
- Tiêm steroid tại chỗ vào tổn thương (ví dụ: triamcinolone): Ức chế tổng hợp collagen, giảm thể tích, ngứa và đau. Thường tiêm cách nhau 4–6 tuần và cần thực hiện nhiều lần.
- Tiêm tại chỗ các thuốc thuộc nhóm thuốc chống ung thư: 5‑FU, bleomycinなど có thể có hiệu quả khi dùng phối hợp với steroid hoặc dùng đơn độc.
- Interferon hoặc imiquimod tại chỗ: Được sử dụng ở một số trường hợp, nhưng bằng chứng còn hạn chế.
- Điều trị áp lạnh (cryo): Được sử dụng để thu nhỏ các tổn thương nhỏ; hiệu quả tăng khi phối hợp với steroid.
- Điều trị bằng laser: Pulsed dye laser (PDL) giúp giảm ban đỏ và ngứa; laser CO2 được sử dụng để làm giảm tổn thương (cắt bỏ và ức chế tăng sinh).
- Thuốc uống (bằng chứng hạn chế): Có một số báo cáo về việc sử dụng methotrexate liều thấp. Điều trị toàn thân cần được sử dụng thận trọng do tác dụng phụ.
- Điều trị phẫu thuật
- Cắt bỏ đơn thuần: Có thể cân nhắc khi sức căng da thấp và tổn thương nhỏ. Cắt bỏ đơn thuần có nguy cơ tái phát cao → khuyến nghị nhất thiết phải phối hợp điều trị hỗ trợ (tiêm steroid trước và sau phẫu thuật, xạ trị, v.v.).
- Điều trị hỗ trợ sau phẫu thuật: Xạ trị ngay sau khi cắt bỏ hoặc ngay sau phẫu thuật (xạ trị bổ trợ) có hiệu quả trong việc giảm tỷ lệ tái phát, nhưng cần cân nhắc tác dụng phụ, độ tuổi và nguy cơ lâu dài.
- Xạ trị
- Xạ trị bổ trợ ngay sau phẫu thuật (trong vòng 24–72 giờ) giúp giảm tỷ lệ tái phát. Cần cân nhắc đối với bệnh nhân trẻ, phụ nữ trong độ tuổi sinh sản và khả năng xảy ra tác dụng phụ của xạ trị.
- Phòng ngừa và chăm sóc trong sinh hoạt
- Chăm sóc vết thương đúng cách và tránh sức căng hoặc kích thích quá mức.
- Nếu đã có yếu tố dễ mắc, tránh xỏ khuyên hoặc các thủ thuật phẫu thuật không cần thiết.
- Trong giai đoạn sớm hình thành sẹo (sau khi vết thương lành), có thể cân nhắc gel silicone, điều trị bằng áp lực và tiêm steroid sớm.
- Lưu ý (nguy cơ biến chứng, điều cần lưu ý khi tự chăm sóc)
- Nguy cơ tái phát cao sau khi cắt bỏ đơn thuần — phẫu thuật mà không điều trị hỗ trợ có thể làm hình thành sẹo lồi lớn hơn.
- Tiêm steroid: Có nguy cơ teo tại vị trí tiêm, thay đổi sắc tố và nhiễm trùng.
- Xạ trị: Có thể gây thay đổi da và nguy cơ hiếm gặp về phát triển ung thư lâu dài (đặc biệt cần thận trọng ở bệnh nhân trẻ).
- Khi sử dụng thuốc toàn thân (ví dụ: methotrexate), cần theo dõi chức năng gan và xét nghiệm máu; một số thuốc chống chỉ định trong thai kỳ và thời kỳ cho con bú.
- Có thể xuất hiện đau liên quan đến sẹo và hạn chế chức năng (khi sẹo ở gần khớp).
3) Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng cần chuẩn bị (mang theo sẽ giúp ích cho việc khám)
- Danh sách tất cả thuốc và thực phẩm bổ sung đang sử dụng, cùng thông tin về dị ứng
- Hồ sơ các phẫu thuật và điều trị trước đây (tiêm, laser, xạ trị), nếu có thể thì mang theo các ảnh liên quan
- Ghi lại thời điểm xuất hiện sẹo và các triệu chứng (ngứa, đau, tốc độ phát triển)
- Thông tin về tiền sử gia đình (sẹo lồi, sẹo bất thường)
- Khả năng mang thai (đối với phụ nữ)
- Ảnh cần cho bác sĩ xem khi khám ngoại trú: Ảnh gần đây chụp từ nhiều góc độ và dưới các điều kiện ánh sáng khác nhau, cùng ảnh so sánh những thay đổi trước đây
- Các câu hỏi cần chuẩn bị khi khai thác bệnh sử (nếu gửi trước cho bác sĩ, quá trình khám sẽ nhanh hơn)
- Thời điểm sẹo bắt đầu xuất hiện và diễn biến thay đổi kích thước
- Kinh nghiệm điều trị trước đây và việc có hiệu quả/tác dụng phụ hay không
4) Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- Bác sĩ khuyến nghị những phương án điều trị nào cho sẹo của tôi, và ưu nhược điểm của từng phương án là gì?
- Tỷ lệ tái phát sẹo của tôi là bao nhiêu? (Dựa trên tổn thương và phương pháp điều trị của tôi)
- Thời gian điều trị dự kiến và thời gian hồi phục của phương pháp được khuyến nghị là bao lâu?
- Các tác dụng phụ thường gặp và những điểm cần lưu ý của thuốc/thủ thuật được khuyến nghị cho tôi là gì?
- Tôi có kế hoạch mang thai (hoặc đang cho con bú), điều này có ảnh hưởng đến việc điều trị không? Tôi cần tránh những phương pháp điều trị nào?
5) Ví dụ các câu hỏi tùy theo bệnh
- Đối với vị trí sẹo của tôi (ví dụ: dái tai/ngực/vai), cắt bỏ đơn thuần có phù hợp không, hay bác sĩ khuyến nghị phẫu thuật + điều trị hỗ trợ (xạ trị/steroid, v.v.)?
- Tôi đã bị tái phát sẹo lồi nhiều lần; bác sĩ có thể khuyến nghị phối hợp điều trị nào hiện có tỷ lệ tái phát thấp nhất (ví dụ: cắt bỏ + xạ trị hoặc cắt bỏ + tiêm steroid ngay lập tức, v.v.) không?
Nếu cần, khi cung cấp ảnh tổn thương hiện tại, lịch sử điều trị và hồ sơ thuốc, bạn có thể nhận được kế hoạch điều trị và giải thích tiên lượng cụ thể hơn.