Loét do tì đè

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Tổn thương da dạng loét (loét do tì đè, pressure ulcer) xảy ra khi áp lực kéo dài làm giảm lưu lượng máu tại vùng bị tác động, dẫn đến thiếu máu cục bộ và hoại tử da, mỡ dưới da và cơ.
• Nguyên nhân/cơ chế bệnh sinh: Áp lực kéo dài, lực trượt, ma sát và độ ẩm (chẳng hạn như tiểu không tự chủ) kết hợp với nhau, làm gián đoạn việc cung cấp oxy và chất dinh dưỡng cho mô, dẫn đến hoại tử mô. Nguy cơ phát sinh cao ở những vùng có phần xương nhô ra (xương cùng, ụ ngồi, mấu chuyển lớn, đầu gối, gót chân, v.v.).
• Triệu chứng chính: Ban đỏ khu trú (vẫn kéo dài sau khi loại bỏ áp lực), đau (khác nhau tùy giai đoạn), phồng rộp/rách da, hoại tử (dịch tiết màu đen, có mùi hôi), phù, thay đổi màu da, nứt da.
• Giai đoạn (tóm tắt):
  • Giai đoạn 1: Ban đỏ không hồi phục, không có tổn thương bề mặt da; da ấm và cứng. Có thể hồi phục trong vòng 1 ngày–1 tuần.
  • Giai đoạn 2: Tổn thương một phần biểu bì và trung bì (trầy xước, phồng rộp). Có thể hồi phục trong vòng 5 ngày–3 tháng.
  • Giai đoạn 3: Hoại tử mô dưới da và có dịch tiết; cảm giác đau có thể giảm. Cần 1 tháng–6 tháng để lành.
  • Giai đoạn 4: Hoại tử lan rộng đến cơ, xương, gân và khớp; cần phẫu thuật. Thời gian điều trị từ 6 tháng–1 năm hoặc lâu hơn.
• Biến chứng: Nhiễm trùng tại chỗ, viêm mô tế bào, viêm tủy xương, nhiễm khuẩn huyết và nhiễm trùng huyết (trường hợp nặng có thể tử vong). Tỷ lệ tử vong do nhiễm khuẩn huyết liên quan đến loét do tì đè cao.

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc cơ bản: Giảm áp lực (pressure relief), kiểm soát nhiễm trùng, loại bỏ mô hoại tử, tối ưu hóa môi trường vết thương, điều chỉnh tình trạng toàn thân (dinh dưỡng, thiếu máu, v.v.).
• Điều trị bảo tồn
  • Phân tán áp lực: Thay đổi tư thế (ít nhất mỗi 1–2 giờ, khuyến nghị nằm nghiêng 30° đối với người có nguy cơ cao), sử dụng nệm chuyên dụng (giảm áp lực và phân bổ lại áp lực), sử dụng đệm.
  • Chăm sóc da: Quan sát ít nhất 1 lần mỗi ngày, sử dụng nước ấm và chất làm sạch dịu nhẹ, giữ khô ráo, hạn chế tiếp xúc với nước tiểu do tiểu không tự chủ và mồ hôi, phòng tránh ma sát và kéo (kỹ thuật nâng đỡ).
  • Băng vết thương: Lựa chọn loại băng vết thương ẩm phù hợp với tình trạng vết thương (chẳng hạn như hydrocolloid, foam, alginate). Điều chỉnh tần suất thay băng tùy theo lượng dịch tiết và tình trạng nhiễm trùng.
  • Kiểm soát đau: Sử dụng thuốc giảm đau tại chỗ hoặc toàn thân.
  • Quản lý dinh dưỡng: Bổ sung protein và calo; cân nhắc bổ sung vitamin và khoáng chất (đặc biệt là vitamin C và kẽm).
• Điều trị nhiễm trùng
  • Nhiễm trùng tại chỗ: Sát khuẩn tại chỗ và sử dụng thuốc mỡ kháng sinh (theo hướng dẫn).
  • Nhiễm trùng sâu (viêm mô tế bào, viêm tủy xương, nghi ngờ nhiễm trùng huyết): Sau khi nuôi cấy vết thương và xét nghiệm máu, sử dụng kháng sinh toàn thân. Trong trường hợp nhiễm trùng sâu, cần thực hiện xét nghiệm hình ảnh (chẳng hạn như MRI) và điều trị phẫu thuật.
• Điều trị phẫu thuật
  • Loại bỏ mô hoại tử (debridement): Thúc đẩy quá trình lành bằng cách loại bỏ mô nhiễm trùng và mô hoại tử.
  • Ghép da và phẫu thuật vạt: Khi khuyết mô lớn như ở giai đoạn 3–4, phục hồi vùng khuyết bằng phẫu thuật tạo hình hoặc phương pháp khác.
• Biện pháp dự phòng (một phần của điều trị)
  • Liên tục giảm áp lực, giữ da khô ráo và sạch sẽ, bổ sung dinh dưỡng phù hợp, phòng ngừa nhiễm trùng.
• Lưu ý/tự chăm sóc
  • Nếu xuất hiện ban đỏ hoặc dịch tiết, cần báo ngay cho nhân viên y tế phụ trách.
  • Thay đổi tư thế thường xuyên và được hướng dẫn để giảm thiểu ma sát, kéo.
  • Sau phẫu thuật, tuân thủ hướng dẫn chăm sóc vết thương và hạn chế hoạt động.
• Tình huống cấp cứu: Cần khám cấp cứu khi sốt cao, ban đỏ lan rộng, bệnh diễn tiến xấu nhanh, thay đổi ý thức, có mùi hôi nghiêm trọng hoặc chảy mủ (nghi ngờ nhiễm trùng huyết hoặc nhiễm trùng nặng).

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng cần chuẩn bị (khuyến nghị mang theo)
  • Danh sách các thuốc đang sử dụng (bao gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và thực phẩm bổ sung)
  • Tiền sử phẫu thuật và điều trị vết thương, hồ sơ khoa phòng hoặc nhập viện gần đây
  • Ảnh vết thương (cho thấy diễn biến từ khi mới xuất hiện đến hiện tại)
  • Ghi chép về khoảng cách giữa các lần thay đổi tư thế và việc có sử dụng dụng cụ hỗ trợ di chuyển hay không
  • Tình trạng ăn uống và dinh dưỡng (thay đổi cân nặng, lượng thức ăn), tình trạng tiểu không tự chủ
  • Ghi chép về thay đổi sốt, đau và dịch tiết
• Những điều cần báo trước cho nhân viên y tế khi khám ngoại trú
  • Vết thương gần đây diễn tiến xấu nhanh, sốt, triệu chứng toàn thân (khuyến nghị báo)
• Câu hỏi ví dụ (người bệnh nên tự ghi chép và mang theo)
  • Trong 24–48 giờ gần đây, màu sắc, dịch tiết, mùi hoặc mức độ đau của vết thương có thay đổi không?
  • Khoảng cách thay đổi tư thế thường ngày và tần suất thực tế đã thực hiện như thế nào?

Ví dụ các câu hỏi chung nên hỏi bác sĩ

• "Loét do tì đè của tôi thuộc giai đoạn mấy? Với tình trạng hiện tại, thời gian lành dự kiến là bao lâu?"
• "Cần thực hiện những xét nghiệm nào để xác định vết thương có bị nhiễm trùng hay không? Có cần nuôi cấy hoặc xét nghiệm hình ảnh không?"
• "Các thuốc tôi đang dùng hoặc tình trạng hiện tại (bệnh tiểu đường, thuốc chống đông máu, v.v.) có ảnh hưởng đến việc điều trị không?"
• "Tôi nên sử dụng loại băng vết thương nào để chăm sóc vết thương và khoảng cách thay băng như thế nào?"
• "Bác sĩ khuyến nghị bổ sung dinh dưỡng hoặc thực phẩm bổ sung nào (protein, vitamin)?"
• "Nếu cần phẫu thuật (phẫu thuật vạt, ghép da), các nguy cơ và hiệu quả dự kiến là gì?"

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• "Tôi nghi ngờ bị viêm tủy xương (nhiễm trùng xương) ở vùng này; khi nào cần thực hiện MRI hoặc xét nghiệm xương (bao gồm xét nghiệm máu)?"
• "Bác sĩ có thể cho biết cụ thể loại nệm hoặc đệm được khuyến nghị để phòng ngừa loét do tì đè (mẫu mã/thông số), cũng như lịch thay đổi tư thế không?"