Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Nguyên nhân: chủ yếu là nhiễm virus đường ruột (enterovirus), trong đó nguyên nhân thường gặp nhất là virus Coxsackie nhóm A (đặc biệt A16) và enterovirus 71 (EV‑71). Bệnh lây truyền qua giọt bắn (dịch tiết đường hô hấp), dịch từ mụn nước và phân.
- Sinh lý bệnh: virus nhân lên tại niêm mạc (hầu họng), sau đó lan theo đường máu và hình thành mụn nước·loét ở da bàn tay, bàn chân và niêm mạc miệng. Hiếm khi EV‑71 và các virus tương tự có thể xâm lấn hệ thần kinh trung ương (viêm màng não·viêm não) hoặc hệ tim mạch (suy giảm cấp tính chức năng tim·phổi).
- Triệu chứng chính: sốt, mệt mỏi, chán ăn → đau miệng (loét miệng, khó nuốt), phát ban ở bàn tay·bàn chân·mông và các vị trí khác (mụn nước nhỏ hoặc ban đỏ), đau đầu, đau khu trú (tại vùng có mụn nước). Trẻ nhỏ có nguy cơ mất nước cao.
Phương pháp điều trị
- Nguyên tắc cơ bản: phần lớn bệnh sẽ hồi phục với việc làm giảm triệu chứng (điều trị triệu chứng). Không có thuốc kháng virus đặc hiệu nào được khuyến cáo là phương pháp điều trị tiêu chuẩn.
- Điều trị bằng thuốc/điều trị triệu chứng:
- Thuốc hạ sốt giảm đau: acetaminophen (Tylenol), ibuprofen (theo chỉ định của bác sĩ). Liều lượng được điều chỉnh theo cân nặng.
- Giảm đau miệng: súc miệng bằng nước muối ấm vừa, ăn thức ăn mềm·thức ăn lạnh (kem que) để giảm đau. Đối với trẻ sơ sinh nhỏ, có thể sử dụng thuốc giảm đau tại chỗ theo đơn của bác sĩ (có giới hạn về độ tuổi·thuốc).
- Bổ sung dịch: nếu lượng ăn uống bằng đường miệng không đủ, cần nhập viện để truyền dịch tĩnh mạch.
- Khi bệnh nặng (triệu chứng thần kinh·tim phổi):
- Nhập viện ngay và điều trị tại khoa hồi sức nhi (triệu chứng thần kinh: nôn lặp đi lặp lại, thay đổi ý thức, co giật; dấu hiệu suy tim phổi, v.v.).
- Điều trị hồi sức (hỗ trợ hô hấp·tuần hoàn), khi cần có thể cân nhắc điều trị tích cực như immunoglobulin liều cao (IVIG) (tùy tình hình và theo đánh giá của chuyên gia nhi khoa).
- Chống chỉ định/lưu ý:
- Không được tự ý sử dụng kháng sinh vì đây là bệnh do virus (chỉ sử dụng khi đã xác nhận có nhiễm khuẩn thứ phát).
- Cần lưu ý nguy cơ mất nước·sốc nếu lượng nước uống không đủ.
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng cần chuẩn bị:
- Danh sách các thuốc đang sử dụng (thuốc kê đơn·không kê đơn) và tiền sử dị ứng
- Thời điểm bắt đầu sốt·triệu chứng, ghi chép nhiệt độ cơ thể (nếu có thể, ghi theo từng khung giờ)
- Ghi chép lượng ăn/lượng nước uống và số lần tiểu·đi tiêu
- Ảnh chụp các vùng có triệu chứng (miệng, bàn tay·bàn chân, v.v.) (trên điện thoại)
- Tiền sử tiếp xúc: có người có cùng triệu chứng hay không (trong gia đình·nhà trẻ, v.v.)
- Tiền sử từng nhập viện·nhiễm trùng nặng (đặc biệt là bệnh hệ thần kinh)
- Những điều cần cho bác sĩ xem khi khám ngoại trú:
- Thời gian sốt kéo dài và nhiệt độ cao nhất
- Có khó nuốt, nôn ói, buồn ngủ·thay đổi ý thức·co giật hay không
- Lượng nước tiểu hoặc lượng nước uống có giảm đột ngột hay không
Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- Liều lượng thích hợp và khoảng cách giữa các lần dùng thuốc này (thuốc hạ sốt·giảm đau) là bao nhiêu? Thuốc có những tác dụng phụ nào?
- Làm thế nào để quyết định có cần nhập viện hay không? Khi có triệu chứng nào thì cần đi ngay đến phòng cấp cứu?
- Sau khi hồi phục, khả năng lây bệnh cho người khác kéo dài đến khi nào? V.v.
Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- Trẻ gần như không uống nước và lượng nước tiểu đã giảm, hiện tại có cần nhập viện không?
- Nếu sau khi sốt xuất hiện nôn ói·đau đầu dữ dội·thay đổi ý thức thì cần sơ cứu ngay như thế nào và bệnh viện sẽ thực hiện những xét nghiệm nào?
Lưu ý bổ sung
- Các biện pháp phòng ngừa cơ bản gồm rửa tay, khử trùng các bề mặt và giảm thiểu tiếp xúc với người đang có triệu chứng.
- Phần lớn bệnh diễn tiến thuận lợi, nhưng nhiễm EV‑71 trong một số trường hợp hiếm gặp có thể gây biến chứng nặng (viêm màng não·viêm não·suy tim phổi), vì vậy hãy đến ngay cơ sở y tế khi xuất hiện các triệu chứng nặng nêu trên.