Trật khớp hàm dưới

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Trật khớp thái dương-hàm là tình trạng đầu khớp của xương hàm dưới (đĩa khớp hoặc mỏm lồi cầu) vượt qua lồi khớp (articular eminence) và lệch ra phía trước (hoặc hiếm hơn là sang bên), khiến không thể đóng miệng bình thường.
• Nguyên nhân/cơ chế bệnh sinh: Các yếu tố gây ra gồm bao khớp·dây chằng bị lỏng lẻo, đặc điểm giải phẫu của cấu trúc khớp (như hõm khớp nông), chấn thương do lực ngang, há miệng quá mức (ngáp, cười lớn, há miệng trong thời gian dài khi điều trị nha khoa·nội soi) và các yếu tố khác. Nếu có stress lặp đi lặp lại hoặc bất thường mô liên kết, bệnh có thể tiến triển thành trật khớp theo thói quen (tái phát).
• Triệu chứng chính: Đột ngột khó đóng hoặc mở miệng (không thể khép miệng), đau dữ dội, khớp cắn không đúng (bất thường khớp cắn), khó nuốt·khó phát âm, chảy nước bọt, bất đối xứng khuôn mặt (khi mạn tính), đau đầu và khó nhai.

Phương pháp điều trị

• Điều trị cấp tính (xử trí ban đầu)

  • Nắn chỉnh bằng tay (manual reduction): Là phương pháp được thử đầu tiên; nếu tình trạng bệnh nhân cho phép, bác sĩ sẽ đưa hàm dưới về vị trí ban đầu sau khi dùng thuốc giảm đau·giãn cơ. Khi cần, thủ thuật được thực hiện dưới an thần hoặc gây mê toàn thân.
  • Kiểm soát đau: NSAIDs, thuốc giãn cơ ngắn hạn (ví dụ: thuốc an thần) và hỗ trợ bằng gây tê tại chỗ.
  • Kết hợp kiểm tra hình ảnh: Trước·sau khi nắn chỉnh, chụp X-quang (panorama, X-quang thường quy) hoặc CT để kiểm tra cấu trúc xương và đánh giá biến chứng.

• Điều trị bảo tồn (sau khi nắn chỉnh)

  • Cố định hàm trong thời gian ngắn (2–3 ngày hoặc theo chỉ định của bác sĩ) bằng băng đàn hồi nhẹ hoặc dụng cụ bảo vệ hàm, ăn thức ăn mềm và hạn chế há miệng.
  • Tập tăng dần phạm vi vận động khớp và vật lý trị liệu (ổn định khớp·tăng cường sức cơ).
  • Nếu nguy cơ tái phát cao, cân nhắc phương pháp bảo tồn (dụng cụ trong miệng [nẹp]).

• Điều trị trật khớp tái phát (theo thói quen)

  • Điều trị bảo tồn: Dụng cụ trong miệng (khí cụ chỉnh nha), vật lý trị liệu, điều chỉnh hành vi (không há miệng quá rộng).
  • Thủ thuật không phẫu thuật: Tiêm máu tự thân quanh khớp (gây kết dính), tiêm độc tố botulinum (giảm tình trạng tăng trương lực của các cơ thái dương-hàm dưới) được sử dụng ở một số bệnh nhân.
  • Điều trị phẫu thuật (khi tái phát·điều trị bảo tồn thất bại): Cắt bỏ lồi khớp (eminectomy), tạo hình hõm khớp (eminence augmentation/eminoplasty), khâu bao khớp·dây chằng (khâu bao khớp·sửa chữa dây chằng), thay khớp·chỉnh hình khớp và các phương pháp khác. Việc lựa chọn phương pháp phẫu thuật sẽ do bác sĩ phẫu thuật răng hàm mặt·bác sĩ chuyên khoa phẫu thuật răng hàm mặt quyết định tùy theo nguyên nhân, đặc điểm giải phẫu và tình trạng bệnh nhân.

• Lưu ý (trong/sau điều trị)

  • Cấm tự ý cố nắn chỉnh bằng sức (nguy cơ tổn thương cơ và khớp). Cần xác nhận có bệnh chảy máu·đang dùng thuốc chống đông máu hay không.
  • Ngay sau khi nắn chỉnh, không há miệng quá mức và không nhai; tiếp tục cố định và ăn thức ăn mềm trong khoảng thời gian được chỉ định.
  • Nếu trật khớp tái diễn, cần sớm được chuyển đến bác sĩ chuyên khoa (để phòng tái phát và ngăn biến dạng vĩnh viễn).

• Biến chứng

  • Các vấn đề khớp mạn tính (viêm khớp, rối loạn chức năng khớp), bất đối xứng khuôn mặt·bất thường khớp cắn, hiếm gặp là tổn thương trực tiếp hoặc gián tiếp khoang khớp (rách sụn khớp), tổn thương thần kinh khi phẫu thuật và các biến chứng khác.

Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng và thông tin cần chuẩn bị

  • Danh sách các thuốc đang dùng (đặc biệt là thuốc chống đông máu, thuốc chống kết tập tiểu cầu, thuốc an thần, thuốc giãn cơ)
  • Tiền sử và số lần trật khớp hàm trước đây, cơ chế xảy ra (ngáp·chấn thương·trong khi điều trị và các tình huống khác)
  • Nếu có ảnh gần đây (hình dạng khuôn mặt khi bị trật khớp) hoặc video quay khi xuất hiện triệu chứng, hãy mang theo
  • Bản sao kết quả kiểm tra trước đây (X-quang panorama, CT, MRI và các xét nghiệm khác)
  • Ghi lại thời điểm xuất hiện triệu chứng·thời gian kéo dài·mức độ đau (điểm đau), những thay đổi về ăn uống·phát âm·nuốt
  • Dị ứng (bao gồm thuốc gây mê), có hay không bệnh chảy máu, khả năng mang thai

• Các hạng mục cần xác nhận tại phòng khám ngoại trú (người được chuyển khám tự kiểm tra)

  • Hiện tại có thể khép miệng hay không (có thể/không thể)
  • Trật khớp có thường xuyên tái diễn không, lần trật khớp gần đây nhất đã được xử trí hay chưa
  • Vị trí·mức độ đau và có hay không sốt·dấu hiệu nghi ngờ nhiễm trùng
  • Gần đây có tiền sử há miệng trong thời gian dài do điều trị nha khoa·nội soi·phẫu thuật và các thủ thuật khác hay không

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• "Bác sĩ nghĩ nguyên nhân của lần trật khớp này là gì?"
• "Nguy cơ tái phát sau khi nắn chỉnh là bao nhiêu?"
• "Tác dụng phụ hoặc lưu ý khi dùng thuốc (thuốc giảm đau·thuốc giãn cơ) là gì?"
• "Nếu cần phẫu thuật, bác sĩ khuyến nghị phẫu thuật nào và thời gian hồi phục khoảng bao lâu?"
• "Tôi cần hạn chế những gì trong sinh hoạt hằng ngày·ăn uống·vận động?"

Ví dụ các câu hỏi dành riêng cho bệnh

• "Nếu tôi bị trật khớp tái phát, phương pháp điều trị không phẫu thuật nào (nẹp·tiêm máu tự thân·botulinum) phù hợp với tôi? Hiệu quả và nguy cơ của từng phương pháp là gì?"
• "Khi cần điều trị nha khoa hoặc phẫu thuật (nhổ răng, nội soi và các thủ thuật khác), tôi cần chuẩn bị gì (gây mê·dụng cụ bảo vệ và các biện pháp khác) để phòng trật khớp tái phát?"