Viêm ổ răng (Alveolar osteitis, dry socket)
1) Giải thích về bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Tình trạng đau viêm cấp tính tại chỗ xảy ra do cục máu đông đáng lẽ phải hình thành tại vị trí mất răng sau khi nhổ răng bị mất một phần hoặc hoàn toàn, khiến xương và dây thần kinh bị lộ ra (thường được gọi là dry socket).
- Nguyên nhân chính: Cục máu đông bị mất sớm sau khi nhổ răng (hoặc không hình thành). Các yếu tố nguy cơ quan trọng nhất gồm hút thuốc (áp suất âm do động tác hút và các chất độc hại), mức độ khó của phẫu thuật (nhổ răng phức tạp), súc miệng·đánh răng quá mức, các thuốc·thói quen làm tăng tưới máu tại chỗ. Hiếm khi, nhiễm trùng tại chỗ, rối loạn tuần hoàn máu hoặc rối loạn hình thành cục máu đông (thuốc chống đông, bệnh về máu) cũng có thể góp phần.
- Tóm tắt bệnh sinh: Xương ổ răng bị lộ do mất cục máu đông bị kích thích bởi không khí·thức ăn·vi sinh vật, gây đau viêm dữ dội, kèm theo mùi hôi·vị khó chịu (hôi miệng), hiếm khi có dịch mủ. Tỷ lệ mắc nhìn chung khoảng 2–5% bệnh nhân nhổ răng (khác nhau tùy loại nhổ răng và nhóm bệnh nhân).
- Triệu chứng điển hình: Đau dữ dội tại chỗ bắt đầu 24–72 giờ sau khi nhổ răng (nặng dần theo thời gian), đau lan (đến tai·vùng thái dương), hôi miệng·vị khó chịu, hiếm khi sưng·nóng tại chỗ hoặc chảy mủ.
2) Phương pháp điều trị và lưu ý
- Điều trị bảo tồn·tại chỗ (điều trị bước đầu)
- Rửa ổ răng (bằng nước muối sinh lý ấm) và loại bỏ dị vật có thể lấy ra.
- Đặt thuốc tại chỗ trong ổ răng (băng thuốc ổ răng có tác dụng giảm đau·chống viêm·sát khuẩn, ví dụ băng thuốc có chứa eugenol). Thuốc này làm giảm đau và giúp cải thiện triệu chứng trong vòng 1–3 ngày.
- Sử dụng thuốc giảm đau tại chỗ và khi cần thuốc giảm đau toàn thân (NSAIDs, paracetamol).
- Gây tê tại chỗ hoặc phong bế thần kinh (có thể áp dụng trong thời gian ngắn khi đau dữ dội).
- Súc miệng: Nước súc miệng chlorhexidine 0,12% có thể hỗ trợ phòng ngừa và điều trị bổ trợ.
- Thuốc kháng sinh
- Viêm ổ răng không phải lúc nào cũng là nhiễm trùng do vi khuẩn, vì vậy có thể cân nhắc kê thuốc kháng sinh khi có triệu chứng toàn thân (sốt, sưng hạch bạch huyết, tổn thương lan rộng đến các mô xung quanh) hoặc khi bệnh nhân suy giảm miễn dịch·có nguy cơ nhiễm trùng toàn thân. Nhìn chung, nếu không có triệu chứng toàn thân hoặc chỉ đau tại chỗ thì không cần dùng thuốc kháng sinh.
- Thủ thuật bổ sung
- Nếu triệu chứng kéo dài hoặc tái phát, cân nhắc sát khuẩn lại ổ răng và thay băng thuốc nhiều lần; hiếm khi cân nhắc khâu lại bằng phẫu thuật.
- Chăm sóc sinh hoạt và lưu ý
- Khuyến cáo không hút thuốc ít nhất 2 tuần trước và sau khi nhổ răng (ngừng hút thuốc dự phòng là điều quan trọng nhất).
- Không chải răng trực tiếp tại vị trí nhổ răng (vệ sinh nhẹ nhàng khu vực xung quanh). Tránh đánh răng·súc miệng quá mạnh (động tác hút mạnh).
- Tránh uống rượu·tập thể dục nặng·xông hơi·tắm nước nóng và các hoạt động gây giãn mạch khác vì gây bất lợi cho cầm máu và lành thương.
- Nếu vẫn chảy máu dù đã cắn gạc, hoặc xuất hiện các triệu chứng toàn thân như sốt, sưng nhiều, khó thở, hãy đi khám ngay.
- Biến chứng và tiên lượng
- Khi được điều trị thích hợp, phần lớn trường hợp giảm đau và hồi phục trong vài ngày đến 1 tuần. Nếu điều trị chậm trễ, nguy cơ chậm hồi phục và nhiễm trùng thứ phát (áp xe, hiếm khi viêm tủy xương) tăng lên. Tiên lượng nhìn chung tốt, nhưng vẫn có khả năng tái phát.
3) Điểm cần kiểm tra trước khi đến khám ngoại trú (đồ cần chuẩn bị·thông tin ghi chép và ví dụ câu hỏi)
- Đồ cần chuẩn bị/mang theo
- Danh sách tất cả các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc chống đông·thuốc chống kết tập tiểu cầu·thuốc kháng sinh·steroid) và thời gian dùng thuốc.
- Thông tin về dị ứng (đặc biệt là thuốc, thuốc gây tê tại chỗ, latex và các chất khác).
- Ngày giờ nhổ răng, vị trí răng đã nhổ (nếu có thể, mang theo ảnh hoặc hồ sơ khám bệnh/ảnh toàn cảnh răng hàm mặt).
- Ghi chép thời điểm bắt đầu và diễn biến triệu chứng (mức độ đau, mùi·dịch tiết, có sốt hay không, v.v.). Tình trạng và tần suất hút thuốc·uống rượu.
- Thông tin về các bệnh nền như tiểu đường·suy giảm miễn dịch·bệnh về máu và kết quả xét nghiệm gần đây (đường huyết, INR, v.v., nếu liên quan).
- Tài liệu cần cho nhân viên y tế xem khi đến khám
- Ghi chép về các xử trí đã thực hiện trong ngày nhổ răng (có khâu hay không, các thuốc đã được kê).
- Thang điểm đau có thể dùng để mô tả cơn đau (ví dụ: 0–10).
Ví dụ câu hỏi (các mục tự kiểm tra khi khám ngoại trú)
- Cơn đau bắt đầu khi nào (đã bao lâu kể từ khi nhổ răng)?
- Tính chất của cơn đau (có nặng hơn vào ban đêm·khi ăn uống hay không, v.v.)?
- Có hôi miệng·sốt·sưng hạch bạch huyết hay không?
4) Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- Tác dụng phụ của thuốc này (thuốc giảm đau/băng thuốc tại chỗ đã kê) là gì?
- Tôi có cần dùng thuốc kháng sinh không? Nếu cần thì phải dùng thuốc nào và trong bao lâu?
- Nếu cơn đau không cải thiện thì các lựa chọn điều trị tiếp theo là gì?
- Từ khi nào tôi có thể ăn uống·đánh răng·tập thể dục như bình thường?
- Tôi phải tránh hút thuốc đến khi nào, và có cần hỗ trợ để cai thuốc không?
5) Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- Băng thuốc ổ răng (hoặc thuốc) được đặt vào khu vực này là gì, khi nào được lấy ra và có cần xử trí bổ sung không?
- Tôi đang dùng thuốc chống đông (hoặc tôi bị tiểu đường). Trong trường hợp này, phương pháp điều trị hoặc tiên lượng sẽ thay đổi như thế nào?
Ngoài ra, các trường hợp cần khám cấp cứu ngay: Nếu chảy máu không ngừng hoặc kèm theo sưng nhanh·khó thở·sốt cao, khuyến cáo đến ngay phòng cấp cứu hoặc nha khoa.