Ngộ độc chì

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Tóm tắt định nghĩa: Ngộ độc chì là tình trạng xuất hiện các triệu chứng toàn thân khi nồng độ chì trong máu tăng do tiếp xúc lặp đi lặp lại hoặc cấp tính với chì (lead). Chì được hấp thu qua đường hô hấp và tiêu hóa, sau đó tích tụ trong máu, các cơ quan và xương.
• Tóm tắt sinh lý bệnh: Chì cản trở quá trình tổng hợp heme (bao gồm δ-ALA dehydratase), gây thiếu máu tan máu và thiếu máu giảm sắc, đồng thời trực tiếp gây độc cho hệ thần kinh trung ương và ngoại biên, dẫn đến rối loạn nhận thức và hành vi, bệnh lý thần kinh (ví dụ: rũ cổ tay) cùng các biểu hiện khác. Chì tích tụ trong xương có thể được huy động trở lại khi cơ thể bị căng thẳng.
• Nguyên nhân chính: Sơn và bụi có chứa chì, đất và nước bị ô nhiễm, hàn chì, đường ống, pin, sơn phủ, một số mỹ phẩm nhập khẩu, đồ chơi, thuốc y học cổ truyền, môi trường làm việc trong ngành công nghiệp, v.v.
• Triệu chứng thường gặp:
  • Tiêu hóa: đau bụng (cơn đau bụng/đau bụng âm ỉ), táo bón, chán ăn, chướng bụng
  • Toàn thân·máu: mệt mỏi, thiếu máu (mệt mỏi·da nhợt)
  • Hệ thần kinh: đau đầu, mất ngủ, thay đổi tính cách, giảm khả năng tập trung, suy giảm trí nhớ, co giật·động kinh (trường hợp nặng), bệnh lý thần kinh ngoại biên
  • Đặc điểm ở trẻ em: suy giảm trí tuệ·khả năng học tập·thính lực, chậm phát triển, dễ cáu gắt

Phương pháp điều trị

• Ngăn chặn phơi nhiễm: Ưu tiên hàng đầu là loại bỏ·ngăn chặn nguồn phơi nhiễm (cải thiện môi trường làm việc, loại bỏ chì trong nhà, xét nghiệm nước uống·đồ dùng ăn uống, v.v.).
• Điều trị giải độc (thải chì): Áp dụng tùy theo triệu chứng và nồng độ chì trong máu
  • DMSA đường uống (succimer) — sử dụng cho trẻ em và người lớn có mức độ nhẹ đến trung bình
  • Ca-EDTA (chất tạo phức với canxi) — truyền tĩnh mạch trong trường hợp nặng hoặc nồng độ cao
  • Dimercaprol (tên tiếng Anh BAL) — dùng khi hít phải hoặc ngộ độc cấp tính·nặng; trong một số trường hợp có thể phối hợp với EDTA
  • Penicillamine — được sử dụng trong một số trường hợp, nhưng cần cân nhắc tác dụng phụ
  • Việc lựa chọn thuốc giải độc và tiêu chuẩn sử dụng (tiêu chuẩn về nồng độ chì trong máu, có hay không có triệu chứng) khác nhau tùy theo tuổi và biểu hiện lâm sàng, do đó cần có đánh giá của bác sĩ chuyên khoa
• Điều trị theo triệu chứng: Co giật·động kinh cần được cấp cứu (chẳng hạn dùng thuốc chống co giật), cân nhắc truyền máu khi thiếu máu nặng, điều trị nội khoa các biến chứng như suy thận.
• Quản lý sinh hoạt và dinh dưỡng: Khuyến nghị bổ sung sắt·canxi·vitamin C·protein (sắt·canxi giúp giảm hấp thu chì). Cai thuốc lá·hạn chế rượu bia·sử dụng phương tiện bảo hộ cá nhân tại nơi làm việc.
• Theo dõi: Định kỳ theo dõi nồng độ chì trong máu và các chỉ số huyết học (chỉ số thiếu máu, FEP, v.v.). Trẻ em cần được đánh giá phát triển (nhận thức·ngôn ngữ·hành vi).

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị·ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng cần chuẩn bị (mang theo)
  • Danh sách tất cả thuốc·thực phẩm bổ sung đang sử dụng (bao gồm liều lượng·thời gian dùng thuốc)
  • Kết quả xét nghiệm máu gần đây hoặc hồ sơ xét nghiệm trước đây (nếu có thể, mang theo giấy tờ)
  • Môi trường nghi ngờ phơi nhiễm (có thể bao gồm ảnh): nhà ở·nơi làm việc·sơn·đồ chơi, v.v.
  • Thời điểm khởi phát và diễn biến triệu chứng (từ khi nào, yếu tố làm nặng/làm giảm)
  • Đối với trẻ em, tiền sử phát triển (có chậm học tập·ngôn ngữ·vận động hay không)
• Thông tin hữu ích nên cung cấp cho điều dưỡng/bác sĩ khi khám ngoại trú
  • Nghề nghiệp·sở thích (hàn, pin, tái chế, sơn, v.v.), nơi cư trú (có phải tòa nhà cũ hay không), thông tin về nước uống và đồ dùng gia đình
  • Trong gia đình có ai có triệu chứng tương tự hoặc cùng bị phơi nhiễm hay không
• Ví dụ câu hỏi (câu hỏi bệnh nhân/người chăm sóc nên chuẩn bị trước khi khám ngoại trú)
  • “Xin hãy kiểm tra giúp tôi kết quả xét nghiệm chì trong máu gần đây (nếu có).”
  • “Bác sĩ có thể cùng tôi đánh giá xem trong nhà/nơi làm việc có thể có những nguồn phơi nhiễm nào không?”

Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• Tác dụng phụ của thuốc này (thuốc giải độc) là gì? Trong thời gian sử dụng cần chú ý thực hiện những xét nghiệm nào?
• Nồng độ chì trong máu của tôi (hoặc con tôi) đang ở mức nào, và hiện tại có cần giải độc ngay không?
• Lịch xét nghiệm theo dõi sau điều trị như thế nào? Nếu hồi phục hoàn toàn thì cần khám định kỳ bao lâu một lần?
• Trong sinh hoạt hằng ngày, cần đặc biệt tránh những chất hoặc hành vi nào (thực phẩm·quản lý nhà cửa·lưu ý nghề nghiệp)?

Ví dụ các câu hỏi phù hợp theo từng bệnh

• Dành cho người chăm sóc trẻ em: “Nồng độ chì trong máu hiện tại của con tôi có khả năng ảnh hưởng như thế nào đến việc học tập·phát triển? Bác sĩ khuyến nghị những xét nghiệm phát triển hoặc phương pháp điều trị (can thiệp sớm) nào?”
• Dành cho người lao động: “Cần sử dụng những thiết bị bảo hộ cá nhân (PPE) nào và thực hiện những biện pháp quản lý công việc nào để giảm phơi nhiễm chì tại nơi làm việc? Tiêu chuẩn khuyến nghị loại khỏi công việc (thay đổi nhiệm vụ) là gì?”

Thông tin tham khảo thêm

• Xét nghiệm nồng độ chì trong máu là trọng tâm trong chẩn đoán; ngoài ra có thể kiểm tra chì trong nước tiểu, protoporphyrin tự do trong hồng cầu (FEP) hoặc các hạt ưa base trong tiêu bản máu (đôi khi là hiện tượng chấm ưa base).
• Vì trẻ em có thể bị ảnh hưởng đến phát triển thần kinh ngay cả ở nồng độ thấp, nên khuyến nghị chủ động xét nghiệm và theo dõi khi nghi ngờ phơi nhiễm. Khuyến nghị tư vấn với bác sĩ chuyên khoa (y học lao động·nhi khoa·độc chất học, v.v.).