Ung thư tuyến tụy

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa và sinh lý bệnh
  • Tuyến tụy là cơ quan tiêu hóa và nội tiết nằm ở vùng bụng trên; phần lớn (>90%) ung thư tuyến tụy là ung thư biểu mô tuyến (adenocarcinoma) bắt nguồn từ các tế bào ngoại tiết. Khối u chủ yếu phát sinh ở đầu tụy (head), thân tụy (body) hoặc đuôi tụy (tail), và biểu hiện lâm sàng khác nhau tùy theo vị trí. Khối u ở đầu tụy dễ chèn ép ống mật và gây vàng da tắc nghẽn, trong khi khối u ở thân và đuôi tụy thường không có triệu chứng trong giai đoạn đầu nên có xu hướng được phát hiện muộn. Ung thư chủ yếu di căn đến gan, phúc mạc và hạch bạch huyết.
• Nguyên nhân chính (yếu tố nguy cơ)
  • Tuổi tác (thường từ 50 tuổi trở lên), hút thuốc (làm tăng nguy cơ), chế độ ăn nhiều calo và chất béo, viêm tụy mạn tính, yếu tố di truyền (tiền sử gia đình, đột biến gen: ví dụ BRCA), béo phì, đái tháo đường, v.v.
• Triệu chứng chính
  • Đau bụng (thường gặp nhất), sụt cân, chán ăn, vàng da (đặc biệt ở khối u đầu tụy), phân xám/phân mỡ (steatorrhea), buồn nôn·nôn, sốt, đái tháo đường mới phát sinh hoặc nặng lên.

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc điều trị (phân loại theo khả năng cắt bỏ)
  • Có thể cắt bỏ (resectable): phẫu thuật triệt căn (phẫu thuật cắt khối tá-tụy (Whipple) — đối với khối u đầu tụy, phẫu thuật cắt tụy đoạn xa — đối với khối u thân/đuôi tụy, v.v.) sau đó điều trị bổ trợ (adjuvant chemotherapy). Ở những bệnh nhân phù hợp, mFOLFIRINOX sau phẫu thuật (nếu thể lực cho phép) thường được khuyến cáo trong các hướng dẫn tiêu chuẩn (tùy tình trạng bệnh nhân có thể dùng phác đồ dựa trên gemcitabine, v.v.).
  • Có thể cắt bỏ ở ranh giới (borderline resectable): thông thường điều trị hóa chất tân bổ trợ (ví dụ: FOLFIRINOX hoặc gemcitabine + nab-paclitaxel), sau đó đánh giá lại để cân nhắc phẫu thuật.
  • Tiến triển tại chỗ/di căn (unresectable/metastatic): hóa trị toàn thân là điều trị bước một (FOLFIRINOX (khi thể lực tốt) hoặc gemcitabine + nab‑paclitaxel). Xạ trị được sử dụng có chọn lọc nhằm kiểm soát tổn thương.
• Sinh thiết
  • Khi hình ảnh học cho thấy khả năng phẫu thuật cao, thường không thực hiện sinh thiết trước phẫu thuật (cân nhắc nguy cơ chẩn đoán sai/di căn phúc mạc). Khi không thể cắt bỏ hoặc cần xác nhận mô bệnh học trước phẫu thuật, chẩn đoán được thực hiện bằng EUS-FNA (chọc hút kim nhỏ dưới hướng dẫn siêu âm nội soi), v.v.
• Điều trị các triệu chứng và biến chứng tại chỗ
  • Tắc đường mật: giảm vàng da bằng cách đặt stent nội soi qua nội soi mật tụy ngược dòng (ERCP) hoặc dẫn lưu đường mật qua da.
  • Kiểm soát đau: dùng thuốc (acetaminophen → NSAID → opioid), cân nhắc phong bế thần kinh (phong bế đám rối tạng).
  • Suy chức năng ngoại tiết tuyến tụy: điều trị thay thế men tụy (PERT), bổ sung vitamin tan trong chất béo.
  • Rối loạn chuyển hóa đường: kiểm soát đường huyết (có thể cần insulin).
• Điều trị hỗ trợ và thử nghiệm lâm sàng
  • Khuyến nghị quản lý dinh dưỡng (hỗ trợ chế độ ăn giàu protein và calo, tư vấn dinh dưỡng), duy trì thể lực, hỗ trợ giảm đau và tâm lý, cân nhắc tham gia thử nghiệm lâm sàng.
• Lưu ý
  • Cần được giải thích trước và quản lý các tác dụng phụ của thuốc chống ung thư và xạ trị (ức chế tủy xương, bệnh lý thần kinh, triệu chứng đường tiêu hóa, v.v.) cũng như các biến chứng sau phẫu thuật (chảy máu, nhiễm trùng, rò, v.v.).

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng cần chuẩn bị (khuyến nghị mang theo)
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và thuốc Đông y) cùng tiền sử dị ứng
  • Kết quả các xét nghiệm trước đây (đĩa CD hoặc bản đọc CT/MRI, siêu âm, báo cáo nội soi·chụp cản quang), báo cáo bệnh lý (nếu có)
  • Ghi chép về thay đổi cân nặng gần đây (cân nặng·lượng thức ăn), thời điểm xuất hiện và diễn tiến triệu chứng (đặc điểm·mức độ đau, thay đổi màu da, màu phân, v.v.)
  • Có hay không có bệnh đái tháo đường và kết quả đo đường huyết, các chỉ số xét nghiệm (xét nghiệm máu) gần đây (nếu có thể)
  • Thẻ bảo hiểm·giấy tờ tùy thân
• Lưu ý thực tế trước khi khám ngoại trú
  • Nếu có kế hoạch nội soi hoặc thủ thuật, hãy xác nhận hướng dẫn nhịn ăn (cần được giải thích liên quan đến thuốc ngủ/thuốc an thần).
  • Nếu có thể, hãy gửi trước hoặc mang theo kết quả đọc hình ảnh và tài liệu từ cơ sở y tế khác đến bệnh viện để nâng cao độ chính xác của việc khám và chẩn đoán.
• Ví dụ câu hỏi nên tự ghi lại để mang đến buổi khám ngoại trú
  • Hãy ghi chú diễn tiến theo thời gian và mức độ nặng của các triệu chứng gần đây (đau, sụt cân, vàng da, v.v.) để mang theo.
  • Hãy kiểm tra xem bạn có đang dùng thực phẩm bổ sung hoặc thuốc chống đông máu (ví dụ: aspirin, warfarin, v.v.) hay không.

Ví dụ các câu hỏi chung nên hỏi bác sĩ

• "Tổn thương của tôi có thể cắt bỏ được không? Có khả năng chữa khỏi bằng phẫu thuật không?"
• "Phác đồ điều trị chống ung thư tiêu chuẩn được khuyến nghị là gì, các tác dụng phụ dự kiến và cách xử trí như thế nào?"
• "Nguy cơ tái phát·di căn sau phẫu thuật hoặc điều trị chống ung thư là bao nhiêu (tiên lượng)?"
• "Tôi nên quản lý lối sống·dinh dưỡng như thế nào? Có cần bổ sung men tụy hoặc quản lý bệnh đái tháo đường không?"
• "Kiểm soát các triệu chứng như đau·vàng da như thế nào? Nếu triệu chứng cấp tính nặng lên thì liên hệ bằng cách nào?"

Ví dụ các câu hỏi tùy chỉnh theo bệnh

• "Theo kết quả CT/MRI, mức độ xâm lấn các mạch máu chính (động mạch mạc treo tràng trên, tĩnh mạch mạc treo tràng trên, động mạch gan chung, v.v.) như thế nào? Dựa trên kết quả này, bác sĩ đánh giá khả năng cắt bỏ (hoặc khả năng cắt bỏ ở ranh giới) như thế nào?"
• "Có cần xét nghiệm gen của mô khối u (ví dụ: BRCA, MMR/MSI) không? Kết quả xét nghiệm có làm thay đổi khả năng điều trị nhắm trúng đích hoặc điều trị miễn dịch không?"

(Tham khảo: Nội dung trên là thông tin chung; kế hoạch khám và điều trị có thể khác nhau tùy theo kết quả xét nghiệm và tình trạng toàn thân của từng người. Khi khám, hãy trao đổi với nhân viên y tế phụ trách về kế hoạch xét nghiệm·điều trị cụ thể.)