Viêm nắp thanh quản

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa・nguyên nhân: Viêm nắp thanh quản là tình trạng viêm cấp tính ở nắp thanh quản (epiglottis), khiến đường thở bị hẹp do phù nề; nguyên nhân chủ yếu là nhiễm khuẩn. Các tác nhân thường gặp gồm Haemophilus influenzae type b (Hib), Streptococcus pyogenes, Streptococcus pneumoniae và Staphylococcus aureus. Tỷ lệ mắc bệnh đã giảm đáng kể nhờ tiêm vắc-xin Hib.
• Sinh lý bệnh: Nắp thanh quản sưng nhanh do viêm, làm bít lối vào đường thở và gây khó thở・tiếng thở rít khi hít vào (stridor)・thiếu oxy. Bệnh tiến triển nhanh và nguy cơ tắc nghẽn đường thở đặc biệt cao ở trẻ em.
• Triệu chứng chính: Sốt cao, đau họng dữ dội đột ngột, khó nuốt (khó nuốt nước bọt・thức ăn), chảy dãi (không thể nuốt), khàn tiếng・thay đổi giọng nói, tư thế ngồi cúi người về phía trước (tripod), tiếng thở khò khè khi hít vào (tiếng hít vào thô ráp), khó thở, tím tái (giai đoạn cuối). Ho ông ổng như tiếng chó sủa (bệnh croup) hiếm gặp (điểm giúp phân biệt).

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc cấp cứu: Ưu tiên hàng đầu là đảm bảo đường thở. Nếu có dấu hiệu tắc nghẽn đường thở (khó hít vào nghiêm trọng・tím tái・diễn biến xấu nhanh), cần lập tức chuẩn bị các biện pháp nguy cơ cao (đặt nội khí quản・đảm bảo đường thở bằng phẫu thuật).
• Kháng sinh: Sau khi nhập viện, sớm dùng kháng sinh đường tĩnh mạch (IV). Điều trị kinh nghiệm chủ yếu dùng cephalosporin thế hệ 3 (ví dụ: ceftriaxone hoặc cefotaxime); nếu nghi ngờ tụ cầu (đặc biệt là MRSA), cân nhắc bổ sung thuốc kháng tụ cầu (ví dụ: vancomycin). Điều chỉnh kháng sinh tùy theo kết quả nuôi cấy. Tổng thời gian dùng thuốc thường là 7–10 ngày.
• Xử trí đường thở: Trong môi trường ổn định, thực hiện đặt nội khí quản (intubation); nếu không thể đặt nội khí quản, khẩn cấp đảm bảo đường thở bằng mở màng nhẫn giáp (cricothyrotomy) hoặc mở khí quản (tracheostomy). Việc đảm bảo đường thở cần được một ê-kíp có kinh nghiệm (gây mê・tai mũi họng・nhi khoa/cấp cứu) cùng lập kế hoạch.
• Điều trị bảo tồn・điều trị hỗ trợ: Cung cấp oxy, nhịn ăn (NPO), bù dịch, kiểm soát đau・sốt (thuốc hạ sốt giảm đau), khi cần có thể thử dùng steroid ngắn ngày để giảm phù nề nắp thanh quản (theo đánh giá của bác sĩ). Giữ bệnh nhân bình tĩnh và không kích động để giảm nguy cơ hít sặc.
• Theo dõi diễn biến: Khuyến cáo theo dõi tại khoa hồi sức tích cực; tiếp tục theo dõi và điều trị hỗ trợ cho đến khi tình trạng hô hấp ổn định và tình trạng viêm thuyên giảm.

Lưu ý về bệnh này (điểm cần chú ý・biến chứng・tự chăm sóc)

• Các triệu chứng cần đến ngay phòng cấp cứu: Khó thở nghiêm trọng, nhịp thở nhanh, thở rít khi hít vào・tím tái, chảy dãi liên tục・không thể nuốt, suy giảm ý thức.
• Lưu ý khi xét nghiệm・thăm khám: Nội soi thanh quản・khám miệng có thể kích thích bệnh nhân và gây tắc nghẽn đường thở, vì vậy chỉ thực hiện trong môi trường đã chuẩn bị sẵn (khi cấp cứu, thiết bị và ê-kíp đảm bảo đường thở phải sẵn sàng).
• Biến chứng: Thiếu oxy・tử vong do tắc nghẽn đường thở, viêm phổi・nhiễm khuẩn huyết, viêm tai giữa, viêm hạch bạch huyết vùng cổ, hiếm gặp là viêm màng não.
• Phòng ngừa・tự chăm sóc: Tiêm vắc-xin Hib (Haemophilus influenzae type b) là biện pháp phòng ngừa quan trọng nhất. Trẻ em cần tuân thủ lịch tiêm chủng. Bác sĩ cần hướng dẫn người bệnh đến khám sớm khi xuất hiện triệu chứng. Không để bệnh nhân nằm, duy trì tư thế thoải mái (tư thế ngồi), không để trẻ khóc hoặc bị kích thích không cần thiết.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (đồ dùng・thông tin・hồ sơ xét nghiệm, v.v.)

• Đồ dùng/thông tin cần mang theo:
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn・OTC) và tiền sử dị ứng
  • Ghi lại thời điểm khởi phát gần đây・diễn biến triệu chứng (bắt đầu từ khi nào, đã nặng lên đến mức nào)
  • Các dấu hiệu sinh tồn hiện tại như thân nhiệt・nhịp thở (nếu có thể, ghi lại số đo)
  • Ghi chú về tình trạng chảy dãi, có khó nuốt hay không, các dấu hiệu quan sát được về âm thanh (tiếng thở・tiếng ho)
  • Hồ sơ tiêm chủng (đặc biệt là tình trạng tiêm vắc-xin Hib)
  • Kết quả xét nghiệm trước đây (nếu có, chẳng hạn X-quang ngực/vùng cổ, xét nghiệm máu)
• Hướng dẫn xử trí trước khi khám ngoại trú:
  • Nếu khó thở nghiêm trọng・tím tái・diễn biến xấu nhanh, lập tức đến phòng cấp cứu mà không cần chờ lịch khám ngoại trú
  • Không để bệnh nhân (đặc biệt là trẻ em) nằm; duy trì tư thế ngồi thoải mái, không kích thích bệnh nhân

Ví dụ về các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• "Trong tình trạng này, khả năng cần đảm bảo đường thở (đặt nội khí quản hoặc phẫu thuật) là bao nhiêu?"
• "Loại kháng sinh được kê đơn và các tác dụng phụ dự kiến là gì?"
• "Thời gian hồi phục sau điều trị và thời điểm trở lại sinh hoạt bình thường là khi nào?"
• "Người nhà hoặc người tiếp xúc có cần tiêm chủng hoặc làm thêm xét nghiệm không?"

Ví dụ về các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• "Nếu con tôi chưa tiêm vắc-xin Hib, bệnh viện khuyến nghị thêm biện pháp phòng ngừa nào (ví dụ: điều trị dự phòng bằng kháng sinh)?"
• "Dựa trên các triệu chứng hiện tại, bệnh viện sẽ quyết định đảm bảo đường thở (đặt nội khí quản・phẫu thuật) vào thời điểm nào?"