Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Tóm tắt định nghĩa: Nhóm các khối u ác tính phát sinh ở vùng đầu và cổ (không bao gồm não và nhãn cầu) — bao gồm mặt, mũi, miệng, hầu, thanh quản, tuyến nước bọt, tuyến giáp, v.v.
- Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ chính
- Hút thuốc: yếu tố nguy cơ mạnh nhất (niêm mạc khoang miệng, thanh quản, hầu, v.v. tiếp xúc với khói thuốc).
- Uống rượu: đặc biệt ảnh hưởng đến hạ hầu và thanh quản; khi kết hợp với hút thuốc, nguy cơ và tiên lượng xấu đi (hiệu ứng cộng hưởng).
- Virus: ung thư vòm mũi họng có liên quan đến EBV (virus Epstein-Barr); HPV (virus gây u nhú ở người) được phát hiện ở một tỷ lệ đáng kể các trường hợp ung thư biểu mô tế bào vảy vùng hầu miệng (amidan, đáy lưỡi) (khoảng 15–50%).
- Khác: trào ngược dạ dày–thực quản, tiền sử tiếp xúc với bức xạ, thiếu dinh dưỡng (vitamin, sắt), phơi nhiễm nghề nghiệp, v.v.
- Sinh lý bệnh: Phần lớn là ung thư biểu mô tế bào vảy của niêm mạc (khoang miệng, hầu, thanh quản, v.v.), hoặc loạn sản tùy theo mô như tuyến nước bọt/tuyến giáp → có thể xâm lấn tại chỗ và di căn hạch bạch huyết. Di căn xa chủ yếu xảy ra ở phổi, xương, gan, v.v.
- Triệu chứng chính (triệu chứng điển hình theo từng vị trí)
- Khoang miệng: khối u trong miệng, đau/chảy máu kéo dài, khó nuốt, khối u ở cổ hoặc dưới tai
- Vòm mũi họng: hạch bạch huyết có thể sờ thấy ở cổ (di căn) → nghẹt mũi/chảy máu mũi, ù tai/giảm thính lực, triệu chứng thần kinh mặt, v.v.
- Hầu miệng và hạ hầu: cảm giác vướng dị vật, đau khi nuốt, đờm/đờm có máu, khàn giọng, khối u ở cổ
- Thanh quản: thay đổi giọng nói kéo dài (từ vài tuần đến vài tháng), tiếng thở bất thường, cảm giác vướng dị vật
- Tuyến nước bọt: khối u quanh tai hoặc dưới hàm; liệt mặt khi bệnh tiến triển
Phương pháp điều trị và lưu ý
- Nguyên tắc điều trị sau khi chẩn đoán: tùy theo vị trí, giai đoạn của khối u và khả năng bảo tồn chức năng (phát âm, nuốt), điều trị phẫu thuật và điều trị không phẫu thuật (xạ trị, hóa trị) được sử dụng đơn độc hoặc kết hợp.
- Các lựa chọn điều trị chính
- Phẫu thuật: thường được sử dụng là điều trị bước đầu đối với ung thư khoang miệng, ung thư tuyến nước bọt, v.v. (cắt bỏ một phần, cắt bỏ rộng, phẫu thuật nạo vét hạch cổ, v.v.).
- Xạ trị (RT): được sử dụng là điều trị bước đầu đối với ung thư vòm mũi họng, v.v.; cũng được sử dụng làm xạ trị bổ trợ sau phẫu thuật.
- Hóa trị (CT): được sử dụng bổ trợ trước hoặc sau phẫu thuật, hoặc kết hợp đồng thời với xạ trị (hóa xạ trị đồng thời, CRT) để bảo tồn chức năng phát âm và nuốt. Thuốc điển hình: phác đồ phối hợp dựa trên cisplatin.
- Điều trị đích và điều trị miễn dịch: trong bệnh tái phát hoặc di căn, có thể sử dụng thuốc nhắm trúng đích EGFR (ví dụ: cetuximab) hoặc thuốc ức chế PD-1 (ví dụ: pembrolizumab), v.v.
- Phẫu thuật/thiết bị phục hồi chức năng: thanh quản điện (dây thanh điện tử), nối khí quản–thực quản (TEP) và các thiết bị hỗ trợ giọng nói, v.v. (thay thế giọng nói sau phẫu thuật cắt toàn bộ thanh quản).
- Lưu ý khi điều trị và tự chăm sóc
- Lập kế hoạch phục hồi chức năng trước và sau điều trị (trị liệu ngôn ngữ, phục hồi chức năng nuốt) để bảo tồn chức năng phát âm và nuốt.
- Chăm sóc lỗ mở khí quản (tracheostoma): học cách chăm sóc lỗ mở suốt đời và phòng ngừa nhiễm trùng/tai biến phổi.
- Chăm sóc ống thông dạ dày (PEG): khử trùng vị trí đặt ống, theo dõi tình trạng dinh dưỡng và được hướng dẫn về các tác dụng phụ như tiêu chảy.
- Quản lý dinh dưỡng: duy trì cân nặng và tình trạng dinh dưỡng ảnh hưởng đến đáp ứng điều trị và biến chứng.
- Không hút thuốc và không uống rượu: cả trước và sau điều trị, đây là các yếu tố làm tăng nguy cơ tái phát và biến chứng.
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm vật dụng cần chuẩn bị · ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng cần chuẩn bị (khuyến nghị mang theo)
- Danh sách các thuốc đang sử dụng (bao gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và thực phẩm bổ sung)
- Tài liệu về kết quả xét nghiệm trước đây (siêu âm, CT/MRI, kết quả sinh thiết, PET-CT, v.v.) hoặc đĩa CD/báo cáo xét nghiệm
- Ghi chép về thời điểm xuất hiện và thay đổi của triệu chứng (thay đổi giọng nói, khó nuốt, thay đổi kích thước khối u, v.v.)
- Tiền sử hút thuốc, uống rượu và nghề nghiệp (khả năng phơi nhiễm hóa chất)
- Ghi chép về thay đổi cân nặng và lượng thức ăn
- Vui lòng xác nhận tại buổi khám ngoại trú
- Triệu chứng bắt đầu từ khi nào và đã thay đổi như thế nào (diễn biến theo thời gian)
- Các triệu chứng đi kèm như đau, chảy máu, khó thở, sốt, v.v.
- Tiền sử phẫu thuật, xạ trị và hóa trị
- Hướng dẫn chuẩn bị xét nghiệm (ví dụ)
- Khi có kế hoạch nội soi/sinh thiết, tuân thủ hướng dẫn nhịn ăn; nếu đang dùng thuốc chống đông, báo trước cho bác sĩ
Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- Chẩn đoán chính xác của bệnh này (loại mô bệnh học và giai đoạn) là gì?
- Các lựa chọn điều trị được khuyến nghị và ưu, nhược điểm của từng phương pháp là gì?
- Các tác dụng phụ điều trị dự kiến là gì và có biện pháp nào để giảm nhẹ chúng?
- Tiên lượng chức năng phát âm và nuốt sau điều trị như thế nào? Phục hồi chức năng sẽ được tiến hành ra sao?
- Tôi cần thay đổi gì trong lối sống để giảm nguy cơ tái phát?
Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- Việc bảo tồn giọng nói rất quan trọng; bác sĩ có thể giải thích về khả năng thay đổi giọng nói do phẫu thuật và các phương án bảo tồn (cắt bỏ một phần so với điều trị phối hợp không phẫu thuật) không?
- Bác sĩ có khuyến nghị xét nghiệm HPV hoặc EBV không (kết quả ảnh hưởng thế nào đến điều trị và tiên lượng), và đối với ung thư liên quan đến HPV thì có khuyến nghị tiêm vaccine không?