Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Nguyên nhân: Bệnh lây truyền qua các giọt bắn đường hô hấp của vi-rút rubella (Rubella virus, thuộc họ Togaviridae). Thời gian ủ bệnh thường là 14–21 ngày.
- Sinh lý bệnh: Vi-rút sinh sản tại niêm mạc đường hô hấp trên, sau đó lan truyền theo đường máu và có thể xâm phạm da, hạch bạch huyết, nhau thai trên toàn cơ thể. Nếu thai nhi bị nhiễm vi-rút qua nhau thai trong giai đoạn đầu thai kỳ, bệnh có thể gây dị tật bẩm sinh (hội chứng rubella bẩm sinh, CRS).
- Triệu chứng chính: Các triệu chứng báo trước nhẹ như sốt và mệt mỏi; phát ban màu hồng bắt đầu từ mặt rồi lan đến thân mình và tay chân trong vài giờ đến 1–2 ngày (thường biến mất trong vòng 3 ngày); hạch bạch huyết vùng chẩm và sau tai (sau cổ, dưới tai) sưng to (đặc trưng); ho nhẹ, niêm mạc họng đỏ và kết mạc sung huyết. Ở người trưởng thành có thể xuất hiện đau khớp, đau cơ hoặc các triệu chứng toàn thân nặng hơn.
- Thời kỳ lây nhiễm: Nhìn chung, bệnh có khả năng lây nhiễm từ 7 ngày trước khi phát ban đến khoảng 7 ngày sau khi phát ban bắt đầu, vì vậy về mặt lâm sàng cần thận trọng trong cả khoảng thời gian trước và sau khi phát ban xuất hiện.
- Miễn dịch: Sau khi nhiễm bệnh tự nhiên, cơ thể thường hình thành miễn dịch suốt đời.
Phương pháp điều trị
- Nguyên tắc chung: Điều trị triệu chứng (nghỉ ngơi, bổ sung nước, thuốc hạ sốt và giảm đau, v.v.). Hiện không có thuốc kháng vi-rút đặc hiệu đối với rubella.
- Thuốc: Thuốc hạ sốt (như acetaminophen), thuốc giảm đau khi cần thiết. Cần thận trọng khi kê aspirin cho trẻ em và thanh thiếu niên (do nguy cơ mắc hội chứng Reye).
- Nhập viện/điều trị chuyên khoa: Khi có biến chứng nặng (ví dụ: viêm não, giảm tiểu cầu nghiêm trọng, v.v.), cần điều trị nội trú và điều trị chuyên sâu theo triệu chứng. Đối với nhiễm bệnh bẩm sinh (ở trẻ sơ sinh), cần điều trị phẫu thuật, phục hồi chức năng theo từng dị tật (dị tật tim, đục thủy tinh thể, mất thính lực, v.v.) và khám, điều trị đa chuyên khoa.
- Xử trí liên quan đến thai kỳ: Nếu phụ nữ mang thai có tiếp xúc với nguồn bệnh hoặc nghi ngờ có triệu chứng, cần lập tức đến cơ sở y tế để xét nghiệm huyết thanh (IgM, IgG) và xét nghiệm vi-rút (PCR). Immunoglobulin (IVIG) sau phơi nhiễm không thể đảm bảo phòng ngừa nhiễm bệnh ở thai nhi, vì vậy cần quyết định sau khi được tư vấn. Nếu được xác nhận mắc bệnh trong thai kỳ, cần trao đổi với bác sĩ chuyên khoa (bệnh truyền nhiễm, sản phụ khoa, tư vấn di truyền, v.v.) về tiên lượng của người mẹ và thai nhi. Rubella trong thai kỳ có nguy cơ cao gây dị tật thai nhi, do đó cần thực hiện các xét nghiệm chuyên sâu và tư vấn như siêu âm trước sinh, siêu âm tim thai; trong một số trường hợp sẽ tư vấn về việc có tiếp tục thai kỳ hay không.
- Phòng ngừa (bao gồm cả ý nghĩa điều trị): Tiêm vắc-xin sống MMR (sởi–quai bị–rubella) là biện pháp cốt lõi để phòng ngừa. Vắc-xin sống chống chỉ định trong thai kỳ; cần tránh mang thai ít nhất 4 tuần sau khi tiêm. Phụ nữ trong độ tuổi sinh sản chưa có miễn dịch được khuyến cáo tiêm vắc-xin trước khi mang thai.
Những điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng/thông tin nên mang theo
- Ngày tháng chính xác khi xuất hiện triệu chứng gần đây (bao gồm ngày bắt đầu phát ban) và ghi chép diễn biến triệu chứng
- Thông tin về việc tiếp xúc (gần đây có tiếp xúc với người mắc rubella hay không, tiền sử đi du lịch nước ngoài)
- Tình trạng mang thai (bao gồm dự định hoặc khả năng mang thai) và số tuần thai (nếu có)
- Hồ sơ tiêm chủng trước đây (đặc biệt là việc đã tiêm MMR hay chưa và thời điểm tiêm) hoặc tiền sử mắc rubella
- Danh sách các thuốc đang dùng và bệnh nền (bao gồm tình trạng suy giảm miễn dịch)
- Kết quả xét nghiệm gần đây (nếu có)
- Ví dụ các nội dung cơ bản cần hỏi bệnh nhân tại phòng khám ngoại trú
- Phát ban bắt đầu từ khi nào? Ban có bắt đầu từ mặt không?
- Xung quanh bạn có ai có các triệu chứng tương tự (phát ban, sốt) không?
- Gần đây bạn có mang thai hoặc có khả năng mang thai không?
- Bạn đã từng tiêm vắc-xin MMR chưa? (Khi nào, bao nhiêu mũi?)
- Bạn có các triệu chứng khác như sốt, đau khớp, giảm thính lực hoặc rối loạn thị lực không?
Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- Tác dụng phụ của thuốc này (thuốc hạ sốt/thuốc giảm đau) là gì? Đặc biệt, thuốc có an toàn khi dùng trong thai kỳ không?
- Với các triệu chứng của tôi (hoặc của người trong gia đình), nguy cơ lây bệnh cho người khác (đặc biệt là phụ nữ mang thai) là bao nhiêu? Cần cách ly trong bao lâu?
- Cần thực hiện những xét nghiệm nào để kiểm tra tình trạng miễn dịch của tôi (huyết thanh IgM/IgG, PCR, v.v.)? Thời điểm xét nghiệm và cách diễn giải kết quả như thế nào?
- Nếu cần tiêm vắc-xin, nên tiêm khi nào và trong tình huống nào? Sau khi tiêm thì khi nào có thể mang thai?
Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- Liên quan đến thai kỳ (nếu có): "Thời điểm tôi tiếp xúc với nguồn bệnh là khi thai được bao nhiêu tuần; bác sĩ có thể giải thích về nguy cơ thai nhi bị nhiễm bệnh và các xét nghiệm bổ sung có thể thực hiện (siêu âm, xét nghiệm máu thai nhi, v.v.) không?"
- Liên quan đến phòng ngừa và tiêm chủng: "Tôi chưa tiêm vắc-xin MMR. Với độ tuổi và tình trạng sức khỏe hiện tại, tôi có được khuyến cáo tiêm không, và kế hoạch mang thai sau khi tiêm (từ khi nào thì an toàn) như thế nào?"
(Lưu ý tham khảo) Nguy cơ mắc hội chứng rubella bẩm sinh cao nhất trong giai đoạn đầu thai kỳ (đặc biệt là tam cá nguyệt thứ nhất). Khi nghi ngờ mắc bệnh hoặc đã phơi nhiễm, cần lập tức đến cơ sở y tế và thông báo, tham vấn với cơ quan y tế công cộng.