Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa và sinh lý bệnh: Bỏng là tình trạng các tế bào da và mô mềm bị phá hủy do nhiệt (ngọn lửa, chất lỏng·hơi nước nóng), điện, hóa chất hoặc tiếp xúc, gây hoại tử hoặc rối loạn chức năng. Tùy theo độ sâu tổn thương, bỏng được phân loại từ độ 1 chỉ ảnh hưởng đến biểu bì đến độ 4 lan tới cơ và mô xương; độ sâu và tổng diện tích bề mặt cơ thể (TBSA) quyết định phản ứng toàn thân (mất dịch cơ thể, phản ứng viêm, nguy cơ nhiễm trùng, v.v.) và tiên lượng.
- Nguyên nhân chính: ngọn lửa (hỏa hoạn, nổ khí gas), nước nóng (nước sôi·dầu·hơi nước), điện (điện áp thấp·cao), hóa chất (axit·kiềm·dung môi hữu cơ), tiếp xúc (kim loại nóng·bàn là, v.v.). Tỷ lệ xảy ra tại nhà cao (theo tài liệu được cung cấp: 70~80%), đặc biệt cần thận trọng ở trẻ em.
- Triệu chứng
- Tại chỗ: đau, đỏ da, phỏng nước, thay đổi màu da (đỏ, màu sáp, đen), mất cảm giác (bỏng độ 3 trở lên nặng), phù nề
- Dấu hiệu toàn thân/nghiêm trọng: thay đổi ý thức, khó thở (nghi ngờ tổn thương do hít phải), sốc (hạ huyết áp·nhịp tim nhanh), triệu chứng vàng da hoặc hít phải sản phẩm cháy than
- Biểu hiện đặc biệt: bỏng điện có thể gây tổn thương tim·cơ·thần kinh dù diện tích bề mặt da nhỏ; bỏng hóa chất có thể tiếp tục tiến triển tại vùng tiếp xúc
(Tham khảo: phân loại — độ 1: chỉ biểu bì, độ 2: một phần trung bì (phỏng nước), độ 3: tổn thương toàn bộ lớp da, độ 4: tổn thương cơ·gân·xương)
Phương pháp điều trị
- Sơ cứu (tại hiện trường/giai đoạn ban đầu)
- Loại bỏ nguồn gây bỏng (dập lửa, ngắt nguồn điện, loại bỏ chất ô nhiễm đối với hóa chất)
- Làm mát: làm mát bằng nước chảy (nước ấm đến lạnh, khuyến nghị khoảng 15–20°C) trong ít nhất 10–20 phút. Tuyệt đối không đặt đá trực tiếp lên vết bỏng.
- Tháo quần áo·đồ trang sức (nếu có thể) — trước khi xuất hiện phù nề
- Che phủ bằng vải sạch (gạc vô khuẩn hoặc túi ni-lông, v.v.) — phòng ngừa nhiễm trùng và mất nhiệt
- Nếu có nguy cơ đường thở (tổn thương do hít phải), bỏng diện rộng, đau dữ dội hoặc giảm ý thức, cần lập tức chuyển đến khoa cấp cứu
- Không được làm: không sử dụng các biện pháp tại nhà như bơ·dầu·thuốc mỡ, v.v.
- Điều trị tại khoa cấp cứu/điều trị nội trú
- Quản lý đường thở: nếu nghi ngờ tổn thương do hít phải, cần đảm bảo đường thở sớm (cân nhắc đặt nội khí quản)
- Bù dịch: đối với bỏng toàn thân nặng (bỏng một phần lớp da trên diện rộng), điều trị truyền dịch tĩnh mạch (ví dụ: công thức Parkland: 4 ml × cân nặng (kg) × %TBSA — 1/2 được truyền trong 8 giờ đầu, phần còn lại trong 16 giờ tiếp theo) — tuy nhiên cần điều chỉnh theo tuổi và tình trạng bệnh nhân
- Kiểm soát đau: thuốc giảm đau IV (ví dụ: opioid) và kế hoạch giảm đau theo từng bước
- Xử trí vết thương: loại bỏ mô chết (debridement), băng gạc kháng khuẩn tại chỗ (sử dụng có chọn lọc băng chứa bạc, silver sulfadiazine, v.v.), thay băng thường xuyên để phòng ngừa nhiễm trùng
- Kháng sinh: chỉ sử dụng kháng sinh toàn thân khi nhiễm trùng rõ ràng (không khuyến cáo sử dụng kháng sinh phổ rộng dự phòng)
- Điều trị phẫu thuật: ghép da (như ghép da mỏng) khi bỏng độ 3 sâu trở lên hoặc chậm lành; khi cần có thể rạch giải phóng vảy bỏng (escharotomy) hoặc giải áp cân (fasciotomy)
- Bỏng điện: theo dõi điện tâm đồ (giám sát rối loạn nhịp), xét nghiệm phá hủy cơ (tiêu cơ vân) (CK, màu nước tiểu·xét nghiệm myoglobin niệu) và khi cần quản lý tưới rửa đường tiết niệu
- Bỏng hóa chất: rửa sạch chất ô nhiễm trong thời gian đủ lâu (tưới rửa lâu bằng nước). Một số chất có thể sử dụng phương pháp trung hòa, nhưng cần có chỉ định của chuyên gia
- Tiêm chủng: kiểm tra tình trạng tiêm phòng uốn ván và tiêm chủng/sử dụng globulin miễn dịch khi cần
- Phục hồi chức năng và điều trị theo dõi
- Vật lý trị liệu sớm (duy trì tầm vận động khớp) và điều trị áp lực·tấm silicone để phòng ngừa sẹo và co rút
- Chăm sóc sẹo định kỳ (xâm lấn·không xâm lấn) và tạo hình tái tạo (khi cần)
- Hỗ trợ tâm lý xã hội (tư vấn về sang chấn·trầm cảm·lo âu và thay đổi hình thể)
- Biến chứng và lưu ý
- Biến chứng cấp tính: tổn thương do hít phải, sốc, nhiễm trùng (nhiễm khuẩn huyết), tiêu cơ vân và tổn thương thận cấp
- Biến chứng mạn tính: sẹo bất thường, co rút (contracture), rối loạn sắc tố, rối loạn tăng trưởng (ở trẻ em), sang chấn tâm lý
- Lưu ý khi tự chăm sóc: phòng ngừa vết thương bị khô và nhiễm bẩn, tuân thủ thay băng·vật lý trị liệu thường xuyên, tiếp tục các phương pháp chăm sóc sẹo (điều trị áp lực, silicone)
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng cần chuẩn bị (khuyến nghị mang theo)
- Danh sách tất cả thuốc đang sử dụng (bao gồm liều lượng·thời gian dùng thuốc)
- Tiền sử dị ứng (thuốc·latex·thực phẩm)
- Hồ sơ cấp cứu·điều trị nội trú gần đây (nếu có thể, mang theo giấy nhận xét·hồ sơ phẫu thuật)
- Ảnh vết thương (theo trình tự trước·sau điều trị), hồ sơ thay băng (tần suất·tình trạng)
- Nhật ký đau (mức độ·loại đau·yếu tố làm giảm đau), ghi chép các triệu chứng toàn thân như tiểu tiện·sốt
- Tình trạng tiêm vắc-xin uốn ván
- Những điều bệnh nhân nên tự kiểm tra trước khi đến khám ngoại trú
- Vết thương có mủ·mùi khó chịu·sốt hay không
- Cơn đau hoặc thay đổi màu sắc trở nên nặng hơn do băng gạc
- Có giảm cảm giác·vận động ở chi, tê rần·mất cảm giác xung quanh vết thương hay không
- Thông tin cần cho bác sĩ xem tại phòng khám ngoại trú (ví dụ)
- Vị trí·kích thước vết thương (nếu có thể, mang theo ảnh), thời điểm xuất hiện ban đầu và diễn biến
- Các xử trí đã được thực hiện tại khoa cấp cứu (truyền dịch, đặt nội khí quản, ghép da, v.v.)
Ví dụ các câu hỏi chung nên hỏi bác sĩ
- "Mức độ nghiêm trọng của vết bỏng của tôi là gì và tiên lượng như thế nào?"
- "Phương pháp kiểm soát đau hiện tại (thuốc·liều lượng) có những tác dụng phụ nào?"
- "Để ngăn ngừa nhiễm trùng vết thương, bác sĩ khuyến nghị loại băng gạc và phương pháp vệ sinh nào?"
- "Để giảm sẹo và co rút, cần thực hiện phục hồi chức năng nào (vật lý trị liệu·thuốc·dụng cụ hỗ trợ)?"
Ví dụ các câu hỏi phù hợp theo từng bệnh
- Khi nghi ngờ tổn thương do hít phải: "Tôi bị nghi ngờ tổn thương do hít phải, có cần đặt nội khí quản hoặc làm thêm xét nghiệm không?"
- Khi bị bỏng điện·nghi ngờ tiêu cơ vân: "Có cần làm thêm điện tâm đồ hoặc xét nghiệm máu (CK, điện giải) không? Có biện pháp nào để bảo vệ thận không?"
- Khi cân nhắc ghép da: "Tôi có cần ghép da không, và nên ghép loại nào (ghép da mỏng·ghép da toàn lớp)? Thời gian hồi phục và các biến chứng là gì?"
(Tham khảo: ví dụ phân chia TBSA trong tài liệu được cung cấp: người lớn — mặt 18%, lưng 18%, một bên cánh tay 9%, một bên chân 18%, cơ quan sinh dục 1%; trẻ em — một bên chân 13,5%, v.v. Khi đánh giá mức độ nặng và quyết định điều trị toàn thân, việc tính diện tích bề mặt theo độ tuổi·vị trí là rất quan trọng.)
Lưu ý: Nếu có các triệu chứng cấp cứu (khó thở, giảm ý thức, bỏng diện rộng, phù nề tiến triển nhanh, chảy máu nặng·sốc toàn thân), hãy lập tức đến khoa cấp cứu.