Hạ kali máu

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa và sinh lý bệnh
  • Hạ kali máu là tình trạng nồng độ kali huyết thanh thấp hơn mức bình thường (khoảng 3.5–5.0 mEq/L), thường được phân loại thành nhẹ (<3.5 mEq/L), trung bình (2.5–3.0 mEq/L) và nặng (<2.5 mEq/L).
  • Vì 96% kali trong cơ thể nằm trong tế bào, nồng độ kali trong máu có thể thay đổi do sự dịch chuyển giữa các khoang tế bào (insulin, chất chủ vận β, nhiễm kiềm, v.v.) hoặc do mất kali khỏi cơ thể (nôn ói, tiêu chảy, thuốc lợi tiểu, v.v.).
  • Kali đóng vai trò quan trọng trong việc điều hòa tính hưng phấn của cơ tim, cơ xương và cơ trơn, dẫn truyền thần kinh तथा cân bằng axit–bazơ, vì vậy thiếu kali có thể gây ra nhiều triệu chứng khác nhau.
• Nguyên nhân chính
  • Mất qua đường tiêu hóa: nôn ói, tiêu chảy, rối loạn hấp thu ở ruột
  • Mất qua thận: thuốc lợi tiểu (thuốc lợi tiểu quai, thiazide), cường aldosterone, hội chứng Cushing
  • Dịch chuyển vào trong tế bào: dư thừa insulin, sử dụng chất chủ vận β, nhiễm kiềm
  • Khác: suy dinh dưỡng·nhịn đói, sử dụng steroid quá mức, tiêu cơ vân, v.v.
• Triệu chứng thường gặp
  • Yếu cơ, đau cơ, co thắt cơ hoặc liệt (khi nặng)
  • Triệu chứng tim: rối loạn nhịp tim, hạ huyết áp, nguy cơ ngất (trên điện tâm đồ có sóng T dẹt, sóng U, thay đổi QT)
  • Triệu chứng tiêu hóa: táo bón, liệt ruột (trong trường hợp nặng)
  • Trong trường hợp nặng, có thể xảy ra tiêu cơ vân và suy hô hấp

Phương pháp điều trị

• Mục tiêu điều trị
  • Khôi phục nồng độ kali trong máu về mức ổn định (thường từ 3.5 mEq/L trở lên), đồng thời điều chỉnh nguyên nhân gây hạ kali để ngăn tái phát.
• Điều trị bằng thuốc và bổ sung
  • Hạ kali nhẹ (không có triệu chứng·hạ kali nhẹ): khuyến nghị bổ sung kali đường uống (ví dụ: KCl đường uống) và điều chỉnh chế độ ăn.
    • Thông thường chia thành nhiều lần dùng; uống cùng thức ăn hoặc nước để giảm kích ứng niêm mạc dạ dày.
  • Hạ kali mức độ trung bình·nặng hoặc kèm bất thường điện tâm đồ: sử dụng truyền tĩnh mạch (chủ yếu là KCl).
    • Khi truyền tĩnh mạch, bắt buộc phải pha loãng và truyền chậm dưới sự theo dõi điện tâm đồ.
    • Chống chỉ định tiêm tĩnh mạch trực tiếp nhanh (bolus) do nguy cơ ngừng tim.
  • Nếu kèm hạ magiê máu, cần ưu tiên điều chỉnh magiê (khi thiếu magiê, việc bổ sung kali không đạt hiệu quả tốt).
• Theo dõi
  • Trong quá trình điều trị, bắt buộc kiểm tra kali huyết thanh định kỳ (theo dõi tốc độ điều chỉnh và sự tái phân bố), theo dõi chức năng thận và điện tâm đồ (ECG).
  • Kiểm tra lượng nước tiểu và xu hướng bài tiết kali trong nước tiểu (giúp phân biệt nguyên nhân).
• Quản lý lối sống và các biện pháp khác
  • Cân nhắc điều chỉnh các thuốc gây nguyên nhân (đặc biệt là thuốc lợi tiểu quai·thiazide) hoặc sử dụng thuốc lợi tiểu giữ kali (như spironolactone).
  • Khuyến nghị ăn thực phẩm giàu kali (chuối, khoai tây, rau bina, các loại đậu, v.v.), nhưng cần thận trọng với việc ăn quá nhiều nếu suy giảm chức năng thận.
• Chỉ định cấp cứu·nhập viện
  • Khi có bất thường điện tâm đồ (dấu hiệu rối loạn nhịp tim đe dọa tính mạng), yếu cơ nặng hoặc khó thở, hạ kali nặng (<2.5 mEq/L), hoặc cần điều chỉnh nhanh, cần nhập viện và điều trị dưới sự theo dõi điện tâm đồ.

Những điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng cần chuẩn bị (mang theo)
  • Danh sách tất cả các thuốc đang dùng (thuốc kê đơn·OTC·thực phẩm bổ sung·thảo dược)
  • Kết quả xét nghiệm máu gần đây (nếu có thể, gồm điện giải·creatinine·magiê), điện tâm đồ gần đây (nếu có)
  • Ghi chép thời điểm bắt đầu và diễn biến triệu chứng (mệt mỏi·yếu cơ·co thắt cơ·đánh trống ngực, v.v.)
  • Ghi chép các hoạt động có khả năng gây mất kali như nôn ói·tiêu chảy·đổ mồ hôi·dùng thuốc lợi tiểu, v.v.
  • Thói quen ăn uống thường ngày (ước tính lượng kali hấp thụ)
• Những điều cần báo trước với bác sĩ khi khám ngoại trú
  • Có hay không các triệu chứng liên quan đến bất thường điện tâm đồ gần đây (ngất·đau ngực·đánh trống ngực)
  • Có đang dùng thuốc lợi tiểu hoặc tiêm insulin hay không
• Ví dụ câu hỏi cần kiểm tra trước khi đến khám ngoại trú (tự kiểm tra)
  • Trong 24–48 giờ gần đây, bạn có bị nôn ói·tiêu chảy·đổ mồ hôi không?
  • Bạn có thường xuyên dùng thuốc lợi tiểu (đặc biệt là thuốc lợi tiểu quai·thiazide) không?
  • Bạn có đang dùng thực phẩm bổ sung magiê hoặc các chất bổ sung điện giải khác không?

Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• Các tác dụng phụ dự kiến của thuốc này (thuốc bổ sung kali) là gì? (kích ứng đường tiêu hóa, nguy cơ loét dạ dày, v.v.)
• Trong trường hợp của tôi, bổ sung đường uống có đủ không, hay cần bổ sung qua đường tĩnh mạch?
• Trong quá trình điều trị, tôi cần xét nghiệm máu và điện tâm đồ bao lâu một lần?
• Nếu tái phát, cần thực hiện thêm những xét nghiệm nào? (hormone, chức năng thận, xét nghiệm nước tiểu, v.v.)
• Tôi cần thay đổi ngay những điểm nào trong lối sống (chế độ ăn·tập thể dục·dùng thuốc)?

Ví dụ câu hỏi tùy chỉnh theo bệnh

• (Người dùng thuốc lợi tiểu) Bác sĩ có thể xác nhận liệu tình trạng hạ kali của tôi có phải do thuốc lợi tiểu đang dùng hay không? Có thể đổi thuốc lợi tiểu hoặc chuyển sang thuốc lợi tiểu giữ kali không?
• (Người kèm bất thường điện tâm đồ) Những thay đổi xuất hiện trên điện tâm đồ của tôi (như thay đổi sóng U·sóng T, v.v.) có ở mức nguy hiểm không, và tôi có cần nhập viện để theo dõi không? Xin hãy giải thích cho tôi.
• (Người tái phát nhiều lần) Bác sĩ khuyến nghị những xét nghiệm bổ sung nào để xác định nguyên nhân tái phát hạ kali? (Ví dụ: tỷ lệ kali/creatinine trong nước tiểu, xét nghiệm aldosterone·renin, magiê)
• (Khi cần truyền dịch·điều trị tĩnh mạch) Xin hãy cho tôi biết kế hoạch bắt đầu truyền kali qua đường tĩnh mạch từ khi nào, với tốc độ bao nhiêu và đến mức nào (bao gồm theo dõi điện tâm đồ).

Những điều hữu ích cần biết thêm

• Nếu đồng thời bị hạ magiê máu, việc bổ sung kali sẽ không đạt hiệu quả tốt, vì vậy xét nghiệm và điều chỉnh magiê là rất quan trọng.
• Trong quá trình điều trị cấp tính, cần thận trọng vì việc điều chỉnh quá mức kali trong máu có thể dẫn đến chuyển thành tăng kali máu.
• Tùy theo nguyên nhân, cần quản lý lâu dài (điều chỉnh thuốc, hướng dẫn chế độ ăn, xét nghiệm định kỳ).