Hạ canxi máu

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Tình trạng nồng độ canxi toàn phần trong máu giảm, thường xuống ≤ 8.5 mg/dL (hoặc canxi ion hóa thấp), ảnh hưởng đến hệ thần kinh, cơ và tim.
• Sinh lý bệnh chính:
  • Cân bằng canxi trong máu được điều hòa bởi sự hấp thu ở đường ruột (vitamin D), tái hấp thu ở thận (chịu ảnh hưởng của hormone tuyến cận giáp, PTH) và sự vận chuyển canxi từ xương (PTH·vitamin D).
  • Giảm tiết PTH (suy tuyến cận giáp), thiếu vitamin D, hạ magiê máu, suy thậnなど có thể gây giảm canxi.
• Nguyên nhân chính:
  • Suy tuyến cận giáp (bẩm sinh hoặc mắc phải)
  • Thiếu vitamin D (thiếu ánh nắng, thiếu hấp thu, bệnh gan·thận, thuốc)
  • Hạ magiê máu
  • Trẻ sơ sinh (hạ canxi máu sơ sinh sớm·muộn)
  • Suy thận cấp và mạn tính, ảnh hưởng của thuốc, v.v.
• Triệu chứng chính:
  • Rối loạn cảm giác (tê, châm chích ở môi·tay chân)
  • Co thắt cơ, tăng kích thích cơ (co rút ở tay·chân)
  • Khó thở hoặc ngừng thở do co thắt thanh quản (trường hợp nặng)
  • Co giật (cơn động kinh)
  • Bất thường tim (kéo dài khoảng QT trên điện tâm đồ, loạn nhịp, ngừng tim)
  • Dấu hiệu khi thăm khám: dấu Chvostek (co cơ khi kích thích dây thần kinh mặt), dấu Trousseau (co cơ do băng quấn đo huyết áp gây ra)

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc chung:
  • Điều chỉnh nguyên nhân (suy chức năng tuyến cận giáp, thiếu vitamin D, hạ magiê, v.v.) kết hợp điều trị bảo tồn/cấp tính tùy theo triệu chứng.
• Bệnh nhân nhẹ·không có triệu chứng:
  • Bổ sung canxi đường uống (dạng bào chế·liều lượng theo chỉ định của bác sĩ).
  • Bổ sung vitamin D (việc lựa chọn dạng hoạt tính hoặc dạng tiền chất được quyết định tùy theo nguyên nhân).
  • Khuyến nghị chế độ ăn (thực phẩm giàu canxi) và tiếp xúc ánh nắng phù hợp.
• Trường hợp cấp tính·có triệu chứng (co giật, co thắt thanh quản, bất thường nghiêm trọng không có triệu chứng, v.v.):
  • Bổ sung canxi đường tĩnh mạch: calcium chloride 10% hoặc calcium gluconate 10% (truyền tĩnh mạch).
  • Sau khi dùng thuốc, kiểm tra canxi máu mỗi 1–2 giờ và lặp lại liều nếu cần. Phạm vi mục tiêu thay đổi tùy theo biểu hiện lâm sàng và kết quả xét nghiệm, nhưng một số hướng dẫn khuyến nghị điều chỉnh cho đến khi giảm triệu chứng và đạt mức an toàn (ví dụ: 7.4–9.0 mg/dL).
  • Theo dõi điện tâm đồ (đặc biệt khi có dấu hiệu kéo dài QT hoặc loạn nhịp).
• Hạ canxi máu mạn tính:
  • Bổ sung canxi và vitamin D lâu dài (ví dụ: calcitriol, v.v.).
  • Nếu nguyên nhân là suy chức năng tuyến cận giáp, có thể cần điều trị suốt đời.
  • Khi kèm hạ magiê, cần điều chỉnh magiê trước hoặc đồng thời (nếu bị hạ magiê, chỉ bổ sung canxi có thể không điều chỉnh được tình trạng này).
• Trẻ sơ sinh·trẻ em:
  • Hạ canxi máu sơ sinh được xử trí tùy theo nguyên nhân (sớm hay muộn) (canxi đường uống/tĩnh mạch, sữa công thức ít phosphate, v.v.).
• Lưu ý:
  • Khi dùng canxi đường tĩnh mạch, cần lưu ý tình trạng điều chỉnh quá mức (tăng canxi máu), rách tĩnh mạch và phản ứng tại chỗ. Cần cân nhắc ảnh hưởng trên tim mạch tùy theo loại muối canxi (ví dụ: calcium chloride gây kích ứng mô mạnh hơn).
  • Cần lựa chọn thuốc và điều chỉnh liều tùy theo bệnh nền (như suy thận, v.v.).

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Vật cần chuẩn bị (kết quả xét nghiệm·tài liệu):
  • Kết quả xét nghiệm máu gần đây (canxi toàn phần, canxi ion hóa, albumin, phosphate (P), magiê, PTH, vitamin D 25‑OH, xét nghiệm chức năng thận, v.v.)
  • Điện tâm đồ gần đây (nếu có thể)
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn·OTC·thực phẩm bổ sung)
  • Thời điểm khởi phát và diễn tiến triệu chứng (khi nào, triệu chứng gì, yếu tố làm nặng/làm giảm)
  • Thói quen ăn uống (lượng canxi hấp thụ), mức độ tiếp xúc ánh nắng
• Nội dung cần giải thích trước với bác sĩ khi đi khám ngoại trú:
  • Phẫu thuật hoặc bệnh lý đặc biệt gần đây (ví dụ: phẫu thuật tuyến giáp/tuyến cận giáp, suy thận cấp·mạn tính, v.v.)
  • Có từng xuất hiện các triệu chứng cấp cứu như co giật·mất ý thức·khó thở hay không
• Ví dụ câu hỏi (bệnh nhân·người chăm sóc tự kiểm tra):
  • Triệu chứng bắt đầu lần đầu vào ngày nào và trong hoàn cảnh nào?
  • Tần suất và thời gian kéo dài của triệu chứng (tê, co giật, v.v.) là bao lâu?
  • Có ngừng dùng hoặc bắt đầu dùng thuốc mới nào không?

Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• Tác dụng phụ chính và những tương tác cần lưu ý của thuốc này (thuốc canxi·vitamin D) là gì?
• Nguyên nhân hạ canxi đã được xác định chính xác chưa? Cần làm thêm những xét nghiệm nào?
• Mục tiêu nồng độ canxi trong máu và khoảng thời gian theo dõi điều trị như thế nào?
• Về lâu dài có cần tiếp tục dùng thuốc không? Nếu ngừng thuốc thì cần quản lý như thế nào?
• Đã phát hiện bất thường điện tâm đồ (ví dụ: kéo dài QT), cần thực hiện biện pháp cấp cứu nào?

Ví dụ câu hỏi phù hợp theo từng bệnh

• Nếu nguyên nhân là suy tuyến cận giáp:
  • Suy chức năng tuyến cận giáp là tạm thời hay không? Có khả năng là bệnh di truyền không? Có cần xét nghiệm gen hoặc kiểm tra tiền sử gia đình không?
• Liên quan đến trẻ sơ sinh·trẻ em:
  • Trong trường hợp trẻ sơ sinh (hoặc trẻ nhỏ), cần cho dùng canxi và theo dõi tại nhà như thế nào? Khi nào cần đưa trẻ đến phòng cấp cứu ngay lập tức?

Tham khảo thêm (điểm chẩn đoán và dấu hiệu cấp cứu)

• Tiêu chuẩn chẩn đoán (giá trị tham khảo): canxi toàn phần ≤ 8.5 mg/dL (theo tài liệu được cung cấp); chẩn đoán được xác định khi canxi ion hóa giảm đáng kể. Kéo dài QT trên điện tâm đồ (có thể quan sát thấy, đặc biệt khi canxi toàn phần khoảng ≤ 6.0 mg/dL).
• Trường hợp cần điều trị cấp cứu ngay lập tức: co giật toàn thân, khó thở·ngừng thở do co thắt thanh quản, loạn nhịp nghiêm trọng hoặc ngất.

(Thông tin này là thông tin y khoa chung; việc chẩn đoán·điều trị cho từng cá nhân phụ thuộc vào đánh giá của nhân viên y tế phụ trách.)