Đuối nước

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Tình trạng mí mắt trên sụp xuống, làm khe mở mắt nhỏ lại (sụp mi). Nguyên nhân là do giảm sức cơ của cơ nâng mi trên (cơ nâng mi trên, cơ nâng mí mắt trên) hoặc bất thường về thần kinh/chức năng của cơ này.
• Nguyên nhân
  • Bẩm sinh: Cơ nâng mí mắt trên phát triển bất thường từ khi sinh ra (thiểu sản cơ).
  • Mắc phải: Chấn thương (đứt cơ hoặc gân), tổn thương thần kinh, bệnh lý thần kinh–cơ (ví dụ: nhược cơ), do tuổi già (dây chằng hoặc gân của cơ nâng bị giãn), khối u hoặc bệnh toàn thân.
• Tóm tắt sinh lý bệnh: Do chức năng của cơ nâng hoặc các cấu trúc phụ trợ bị suy giảm, lực nâng mí mắt trên giảm, khiến phần trên của giác mạc bị che phủ nhiều hơn. Bình thường, mí mắt che phần trên của giác mạc khoảng 1–2 mm. Chức năng cơ nâng mi trên (levator) được đánh giá bằng biên độ di động tối đa của mí mắt (bình thường khoảng ≥14 mm).
• Triệu chứng chính: Sụp mí, mắt trông nhỏ hoặc buồn ngủ, thói quen dùng lực ở trán (nếp nhăn trán), nhược thị khi chức năng thị giác suy giảm (đặc biệt ở trẻ em), sự khác biệt về kích thước giữa hai mắt (bất đối xứng).

Phương pháp điều trị

• Mục tiêu điều trị: Cải thiện thị trường, phòng ngừa nhược thị (ở trẻ em), cải thiện thẩm mỹ và chức năng. Đồng thời điều trị nguyên nhân (ví dụ: xét nghiệm và điều trị nhược cơ).
• Điều trị bảo tồn và không phẫu thuật
  • Trẻ em: Trong giai đoạn đầu, có thể dùng băng dính để nâng mí mắt (cố định tạm thời), hoặc che một phần mắt bình thường để buộc sử dụng mắt bị sụp mí (nhằm phòng ngừa nhược thị).
  • Người lớn: Gắn dụng cụ hỗ trợ sụp mi dùng trong nhãn khoa (ptosis crutch) vào kính để điều chỉnh tạm thời.
  • Bảo vệ mắt khỏi hở: Sử dụng nước mắt nhân tạo và thuốc mỡ để phòng ngừa khô mắt và tổn thương giác mạc trước và sau phẫu thuật.
• Điều trị phẫu thuật (lựa chọn tùy theo mức độ sụp mí và chức năng cơ nâng)
  • Cắt ngắn cơ nâng hoặc tiến cơ nâng (advancement/resection) — khi chức năng cơ nâng vẫn còn ở mức nhất định.
  • Tạo nếp gấp cơ nâng (levator aponeurosis plication/shortening) — chủ yếu dùng cho sụp mí do tuổi già (điều chỉnh dây chằng cơ nâng bị giãn).
  • Treo cơ trán (frontalis sling; phẫu thuật nối với cơ trán) — khi chức năng cơ nâng gần như không còn hoặc rất yếu. Sử dụng cân (cân tự thân, ví dụ: cân đùi) hoặc vật liệu nhân tạo để nối cơ trán với mí mắt.
  • Khâu và tái tạo trong trường hợp đứt do chấn thương.
• Thời điểm phẫu thuật
  • Trẻ em: Sụp mí bẩm sinh nặng có nguy cơ nhược thị cần được phẫu thuật sớm (để phòng ngừa chậm phát triển thị lực). Khi nguy cơ nhược thị thấp, thông thường sẽ cân nhắc phẫu thuật ở độ tuổi 3–5.
  • Người lớn: Lên kế hoạch tùy theo triệu chứng, thẩm mỹ và chức năng. Có thể áp dụng gây tê tại chỗ hoặc gây mê toàn thân (trẻ em gây mê toàn thân).
• Chăm sóc và lưu ý sau phẫu thuật
  • Kết quả phẫu thuật không đảm bảo chuyển động hoàn toàn tự nhiên (đặc biệt mí mắt trên có thể không hạ xuống tốt khi nhìn xuống).
  • Do nguy cơ khô và tổn thương giác mạc vì tình trạng nhắm mắt không hoàn toàn tạm thời hoặc kéo dài (lagophthalmos) sau phẫu thuật, cần bảo vệ mắt bằng nước mắt nhân tạo, thuốc mỡ, băng dính vào ban đêm, v.v.
  • Nếu có bệnh nền như nhược cơ, cần đồng thời điều trị bệnh đó.
• Biến chứng (có thể xảy ra): Nhiễm trùng, điều chỉnh quá mức hoặc chưa đủ (cần phẫu thuật lại), viêm giác mạc do hở, loét giác mạc, bất đối xứng về thẩm mỹ, vấn đề liên quan đến chỉ khâu, tái phát.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị, thông tin xét nghiệm và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng/tài liệu cần mang theo
  • Danh sách các thuốc hiện đang dùng (bao gồm tên bằng tiếng Anh và tiếng Hàn) và thực phẩm chức năng
  • Thông tin về tiền sử phẫu thuật mắt hoặc phẫu thuật thẩm mỹ, tiền sử chấn thương
  • Kết quả các xét nghiệm mắt trước đây (kiểm tra thị lực, nhãn áp, ảnh trước đây, v.v.)
  • Thời điểm bắt đầu và diễn tiến của triệu chứng (ví dụ: bẩm sinh/từ ngay sau khi sinh hay nặng dần theo thời gian)
  • Triệu chứng có nặng hơn khi mệt mỏi hay không (dấu hiệu gợi ý nhược cơ)
  • Tình trạng giấc ngủ và nước mắt (khô mắt, cảm giác có dị vật), có nhìn đôi hay không
• Tài liệu hữu ích nên cho bác sĩ xem khi khám ngoại trú
  • Ảnh khuôn mặt chụp chính diện và nghiêng (để so sánh mức độ mở mắt khi nhìn thẳng)
  • Ghi chép về thay đổi thị lực của hai mắt; nếu là trẻ em, mang theo kết quả kiểm tra thị lực hoặc thông tin về việc trẻ có sử dụng mắt bên kém nhìn hay không
• Liên quan đến xét nghiệm và đo lường
  • Đo chức năng cơ nâng mi trên (biên độ di động tối đa của mí mắt lên xuống; bình thường ≈ ≥14 mm)
  • Khuyến nghị đo MRD1 (khoảng cách từ mí mắt trên đến đường trung tâm đồng tử), do bác sĩ chuyên khoa thực hiện
  • Khi cần, có thể được khuyến nghị xét nghiệm máu và xét nghiệm sinh lý thần kinh liên quan đến bệnh thần kinh–cơ (ví dụ: nhược cơ)

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• "Phẫu thuật này sẽ cải thiện chức năng của mắt (thị trường) ở mức nào? Tiên lượng ra sao?"
• "Tác dụng phụ và biến chứng nào của phẫu thuật là đáng lo ngại nhất? Nếu xảy ra thì sẽ xử trí như thế nào?"
• "Sau phẫu thuật, khi nào có thể trở lại các hoạt động thường ngày (lái xe, trở lại làm việc, tập thể dục)?"

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• "Chức năng cơ nâng mi trên của tôi (hoặc của trẻ) là bao nhiêu (ví dụ: giá trị đo bằng mm), và dựa trên chỉ số này, bác sĩ khuyến nghị phương pháp phẫu thuật nào?"
• "Trong trường hợp trẻ em, tôi lo ngại nguy cơ nhược thị; để phòng ngừa nhược thị, có cần phẫu thuật ngay bây giờ không, hay chỉ theo dõi và điều trị bảo tồn là đủ?"
• "Có dấu hiệu nghi ngờ nhược cơ (nặng hơn khi mệt mỏi); bác sĩ khuyến nghị làm thêm những xét nghiệm nào (ví dụ: xét nghiệm kháng thể, xét nghiệm điện sinh lý)?"