Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa và nguyên nhân: Là tình trạng hạch bạch huyết bị nhiễm vi khuẩn lao (Mycobacterium tuberculosis), chủ yếu xảy ra ở các hạch bạch huyết vùng cổ nhưng cũng có thể xảy ra ở vùng nách, trung thất, ổ bụng, bẹn và các vị trí khác. Bệnh phát sinh khi vi khuẩn lao xâm nhập vào phổi rồi lan đến các hạch bạch huyết lân cận hoặc lan truyền theo đường máu hay đường bạch huyết. Nếu đi kèm lao phổi, nguy cơ lây nhiễm tương tự như lao phổi.
- Sinh lý bệnh: Tình trạng viêm dạng u hạt do vi khuẩn lao tiến triển trong hạch bạch huyết; khi bệnh tiến triển, có thể dẫn đến hoại tử trung tâm (hoại tử bã đậu), hình thành áp-xe và lỗ rò/loét da.
- Triệu chứng chính: Hạch phát triển từ từ quanh cổ (đặc biệt ở một hoặc cả hai bên cổ, thường kéo dài từ 1–2 tháng trở lên), sốt nhẹ, chán ăn, sụt cân, đổ mồ hôi ban đêm, mệt mỏi, đau tại chỗ hoặc đau khi ấn. Khi bệnh tiến triển, có thể hình thành áp-xe tại hạch và chảy mủ, loét da cũng như lỗ rò.
Phương pháp điều trị
- Điều trị bằng thuốc tiêu chuẩn (khuyến cáo chung)
- 2 tháng đầu: isoniazid (INH) + rifampin (RIF) + pyrazinamide (PZA) + ethambutol (EMB) (HRZE)
- 4 tháng tiếp theo: isoniazid + rifampin (HR)
- Tổng thời gian điều trị thường là 6 tháng. Có thể cân nhắc kéo dài thời gian điều trị (ví dụ: 9–12 tháng) tùy theo diễn biến lâm sàng, biến chứng (áp-xe, lỗ rò, bệnh kéo dài) hoặc khi nghi ngờ kháng thuốc.
- Lưu ý và hỗ trợ liên quan đến thuốc
- Khi dùng INH, khuyến cáo sử dụng vitamin B6 (pyridoxine) để phòng ngừa bệnh lý thần kinh ngoại biên (đặc biệt ở người có yếu tố nguy cơ như mang thai, tiểu đường, sử dụng rượu hoặc suy thận).
- Kiểm tra chức năng gan (ALT/AST) trước khi bắt đầu điều trị và trong quá trình điều trị; khi sử dụng EMB cần theo dõi thị lực (thị trường và thị lực) và thực hiện các kiểm tra khác.
- Cần kiểm tra nhiều tương tác thuốc của rifampin (ví dụ: thuốc chống đông máu, thuốc kháng retrovirus).
- Thủ thuật/phẫu thuật
- Khi hình thành áp-xe và có nhiều mủ, có thể dẫn lưu bằng chọc hút kim nhỏ (needle aspiration) (thường được khuyến cáo).
- Có thể cân nhắc phẫu thuật cắt bỏ (cắt bỏ hạch bạch huyết) trong trường hợp hoại tử lan rộng, lỗ rò kéo dài hoặc gây ảnh hưởng về chức năng hay thẩm mỹ.
- Phẫu thuật cắt bỏ sớm (ngay sau khi bắt đầu thuốc chống lao) có thể làm lỗ rò nặng hơn, vì vậy cần quyết định thận trọng.
- Kiểm soát nhiễm trùng và y tế công cộng
- Xác nhận có đồng thời mắc lao phổi hay không (chụp X-quang ngực, xét nghiệm nhuộm và nuôi cấy đờm hoặc NAAT). Nếu có lao phổi, cần thực hiện các biện pháp phòng ngừa lây nhiễm qua không khí (đeo khẩu trang, cách ly, v.v.), khai báo với cơ quan y tế và điều tra người tiếp xúc.
- Quản lý sinh hoạt
- Dùng thuốc đều đặn theo đơn (không tự ý ngừng thuốc). Hạn chế rượu vì làm tăng nguy cơ độc tính trên gan.
- Nếu xuất hiện tác dụng phụ của thuốc (vàng da, phát ban nghiêm trọng, rối loạn thị giác, rối loạn cảm giác, v.v.), cần báo ngay cho nhân viên y tế.
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm đồ cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
- Tài liệu/đồ cần mang theo
- Danh sách các thuốc đang sử dụng (bao gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và thuốc đông y)
- Tiền sử mắc bệnh lao và lịch sử điều trị (đã khỏi hay chưa, có kháng thuốc hay không)
- Bản sao các kết quả xét nghiệm gần đây (X-quang ngực, xét nghiệm đờm, xét nghiệm máu, v.v.), nếu có
- Ghi chép về thời điểm bắt đầu và diễn biến triệu chứng (thay đổi kích thước hạch, đau, sốt, thay đổi cân nặng, v.v.)
- Tình trạng dị ứng và các bệnh mạn tính (bệnh gan, bệnh thận, tiểu đường, HIV, v.v.)
- Những tình trạng cần báo trước cho nhân viên y tế khi khám ngoại trú
- Hiện có ho, đờm, đờm có máu (ho ra máu) hoặc triệu chứng hô hấp hay không
- Khả năng mang thai hoặc đang cho con bú
- Thói quen uống rượu và tiền sử bệnh gan
- Ví dụ về khai thác bệnh sử (câu hỏi bệnh nhân nên chuẩn bị)
- Ngày bắt đầu triệu chứng và diễn biến, có sốt/đổ mồ hôi ban đêm/sụt cân hay không
- Trong số những người đã tiếp xúc gần đây có bệnh nhân lao phổi hay không
Ví dụ về các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- Các tác dụng phụ chính của thuốc này (thuốc chống lao đã được kê đơn) là gì và cần xử trí như thế nào khi xảy ra?
- Dự kiến thời gian điều trị là bao lâu, và trong quá trình điều trị tôi sẽ cần làm những xét nghiệm nào, vào thời điểm nào?
- Trong thời gian dùng thuốc, sinh hoạt hằng ngày (tập thể dục, đi làm, ăn uống, uống rượu) có bị hạn chế gì không?
- Người nhà hoặc người sống cùng có cần xét nghiệm hay thực hiện biện pháp phòng ngừa không?
- Do tương tác thuốc, tôi có cần thay đổi các thuốc đang sử dụng không?
Ví dụ về các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- Dựa trên tình trạng hạch bạch huyết của tôi (kích thước, áp-xe, lỗ rò, v.v.), chỉ dùng thuốc chống lao có đủ không, hay có khả năng cần dẫn lưu hoặc phẫu thuật?
- Để xác nhận có đồng thời mắc lao phổi hay không, tôi nên ưu tiên làm xét nghiệm nào (X-quang ngực, xét nghiệm đờm, NAAT, v.v.)? Tùy theo kết quả xét nghiệm, tôi có cần cách ly hoặc thực hiện các biện pháp y tế công cộng không?
(Tham khảo: Nội dung này là thông tin chung về viêm hạch bạch huyết do lao. Vì kế hoạch xét nghiệm và điều trị có thể khác nhau tùy theo tình trạng của từng người, cần trao đổi chi tiết với nhân viên y tế phụ trách.)