Dị ứng thuốc

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Dị ứng thuốc là phản ứng bất lợi xảy ra khi sử dụng thuốc với liều tiêu chuẩn và đường dùng phù hợp, do phản ứng miễn dịch (quá mẫn) gây ra. Bao gồm cả phản ứng tức thì (tức thời, qua trung gian IgE) và phản ứng trì hoãn (qua trung gian tế bào T).
• Các thuốc thường gây dị ứng: thuốc kháng sinh (penicillin, sulfonamide...), thuốc chống viêm giảm đau không steroid (NSAIDs), aspirin, thuốc chống co giật (carbamazepine...), thuốc cản quang, thuốc chống ung thư...
• Tóm tắt bệnh sinh: Thuốc hoặc chất chuyển hóa của thuốc đóng vai trò là kháng nguyên, gây tạo kháng thể đặc hiệu (IgE) hoặc phản ứng miễn dịch qua trung gian tế bào T → giải phóng histamine và cytokine → gây ra các triệu chứng ở da, đường hô hấp, mạch máu và các cơ quan nội tạng.
• Triệu chứng chính: phát ban (mày đay, ban đỏ), ngứa, sốt, phù (mặt, hầu họng, môi, chi), nôn ói, buồn nôn, tiêu chảy, đau khớp, đau cơ, sưng hạch bạch huyết. Trong trường hợp nặng, có thể xảy ra phản vệ (khó thở, hạ huyết áp, suy giảm ý thức), tổn thương các cơ quan như máu, gan, thận hoặc phản ứng da nghiêm trọng (SJS/TEN, DRESS).
• Diễn tiến theo thời gian: Phản ứng tức thì xuất hiện trong vòng vài phút đến vài giờ sau khi dùng thuốc; phản ứng trì hoãn xuất hiện trong vòng vài giờ đến vài tuần. Phản ứng có thể nặng hơn khi tái phơi nhiễm.

Phương pháp điều trị và lưu ý

• Xử trí ngay lập tức (ngừng tất cả các thuốc nghi ngờ)
  • Triệu chứng nhẹ (phát ban khu trú, ngứa): ngừng thuốc gây bệnh, dùng thuốc kháng histamine (H1 đường uống), dưỡng ẩm tại chỗ, steroid tại chỗ...
  • Phản vệ: tiêm bắp epinephrine ngay lập tức (người lớn 0.3–0.5 mg, pha loãng 1:1,000, tiêm vào mặt ngoài đùi), đảm bảo đường thở, thở oxy, truyền một lượng lớn dịch, nhập viện theo dõi. Thuốc kháng histamine và steroid là các biện pháp điều trị hỗ trợ.
  • Tổn thương cơ quan nghiêm trọng do dị ứng hoặc phản ứng da nghiêm trọng (SJS/TEN, DRESS): nhập viện ngay lập tức (đơn vị chăm sóc tích cực/khoa chuyên điều trị bỏng), ngừng thuốc gây bệnh, điều trị hỗ trợ (truyền dịch, điện giải, kiểm soát nhiễm trùng); điều trị miễn dịch bởi chuyên gia (steroid, IVIG, cyclosporine...) được quyết định tùy theo triệu chứng và bằng chứng.
• Đánh giá chẩn đoán (tiến hành đồng thời với điều trị)
  • Test da: hữu ích đối với một số thuốc như penicillin (dùng để xác định IgE đặc hiệu).
  • Xét nghiệm IgE đặc hiệu trong huyết thanh: xét nghiệm hỗ trợ khi nghi ngờ phản ứng tức thì.
  • Test áp da: dùng để đánh giá phản ứng tiếp xúc và phản ứng da dạng trì hoãn.
  • Test gây phản ứng thuốc (test thử thuốc): là tiêu chuẩn vàng để chẩn đoán, nhưng chống chỉ định ở người có tiền sử phản ứng nặng (SJS/TEN, DRESS, phản vệ nặng...). Bắt buộc phải thực hiện dưới sự giám sát của bác sĩ chuyên khoa và trong môi trường bệnh viện.
• Dùng lại thuốc và giải mẫn cảm (desensitization)
  • Khi không có thuốc thay thế và việc sử dụng thuốc là thiết yếu, có thể gây dung nạp tạm thời bằng phương pháp giải mẫn cảm từng bước dưới sự giám sát của bác sĩ chuyên khoa. Vì có nguy cơ nghiêm trọng, phương pháp này phải được thực hiện tại trung tâm chuyên khoa.
• Phòng ngừa và tự chăm sóc
  • Ghi lại các thuốc gây bệnh đã được xác định trong hồ sơ bệnh án điện tử, giấy chẩn đoán, thẻ dị ứng và bảng cảnh báo y tế (như vòng đeo tay...).
  • Nếu có tiền sử phản vệ, cân nhắc kê bút tiêm tự động epinephrine dùng một lần (EpiPen).
  • Luôn thông báo tiền sử dị ứng và thông tin về thuốc gây bệnh khi đến cơ sở y tế.
  • Đối với các phản ứng chéo bị nghi ngờ (ví dụ: penicillin–cephalosporin...), hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để lựa chọn thuốc thay thế an toàn.

Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

Vật dụng cần chuẩn bị

• Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn, thuốc thảo dược Hàn Quốc và thực phẩm bổ sung) hoặc ảnh túi thuốc
• Bản ghi hoặc ảnh về thời điểm xảy ra phản ứng với thuốc trong quá khứ, tên thuốc, đường dùng, liều dùng, thời gian xuất hiện triệu chứng, triệu chứng và nội dung điều trị (bao gồm hồ sơ phòng cấp cứu và nhập viện) (ví dụ: ảnh phát ban)
• Kết quả xét nghiệm dị ứng trước đây (kết quả test da, xét nghiệm máu, test gây phản ứng), hồ sơ bệnh án hoặc giấy chẩn đoán
• Bệnh nền (hen suyễn, bệnh tim, mang thai...) và ghi chú về các triệu chứng hiện tại
  Ví dụ các câu hỏi cần tự trả lời trước khi hỏi bác sĩ tại phòng khám ngoại trú
• Các triệu chứng bắt đầu sau khi đã dùng thuốc nào? Các triệu chứng xuất hiện sau bao nhiêu phút/giờ/ngày kể từ khi dùng thuốc?
• Trước đây, khi dùng thuốc cùng nhóm hoặc thuốc tương tự, có từng gặp vấn đề gì không?
• Các triệu chứng nghiêm trọng đến mức nào và bạn có phải điều trị cấp cứu không (tiêm epinephrine, nhập viện...)?
• Hiện tại có dấu hiệu cảnh báo nào như khó thở, sốt, tổn thương da tiến triển, giảm lượng nước tiểu... không?

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Khả năng thuốc này (hoặc nhóm thuốc này) gây ra các triệu chứng của tôi là bao nhiêu?
• Trường hợp của tôi có cần làm thêm xét nghiệm (test da, xét nghiệm máu, test gây phản ứng thuốc) không? Những rủi ro là gì?
• Có những thuốc thay thế an toàn nào? Cần lưu ý gì khi phẫu thuật, gây mê hoặc sử dụng thuốc cản quang?
• Nếu có tiền sử phản vệ, tôi có cần được kê EpiPen không? Bác sĩ có thể hướng dẫn tôi cách sử dụng không?

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• Nghi ngờ dị ứng penicillin:
  • “Trước đây hồ sơ của tôi ghi nhận dị ứng penicillin; làm test da hoặc test gây phản ứng có an toàn không? Nếu kết quả âm tính, tôi có thể sử dụng thuốc kháng sinh nhóm penicillin không?”
• Triệu chứng liên quan đến NSAID (aspirin):
  • “Tôi từng bị khó thở, sổ mũi và nổi mày đay khi dùng aspirin (hoặc NSAID khác); tôi có cần tránh tất cả NSAID không? Những thuốc giảm đau an toàn nào có thể lựa chọn?”