Ong đốt

Giải thích về bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Khi bị ong (ong mật, ong bắp cày, v.v.) đốt, nọc ong (venom) được tiêm vào qua ngòi, có thể gây phản ứng viêm tại chỗ (đau, đỏ da, sưng, ngứa) hoặc phản ứng quá mẫn toàn thân (phản vệ).
• Sinh lý bệnh: Nọc ong gồm nhiều thành phần như melittin, phospholipase A2, hyaluronidase và histamine, gây tổn thương màng tế bào (tan máu), giải phóng các chất trung gian gây viêm và tăng tính thấm mạch máu. Khi tiếp xúc lặp lại, phản ứng quá mẫn qua trung gian IgE đặc hiệu có thể xảy ra và tiến triển thành phản vệ.
• Các triệu chứng chính
  • Phản ứng tại chỗ: đau, đỏ da, sưng, ngứa, hình thành mụn nước xảy ra ngay lập tức, v.v.
  • Phản ứng tại chỗ lan rộng/nặng: sưng một vùng rộng hoặc đau kéo dài.
  • Phản ứng toàn thân (các triệu chứng nghi ngờ): nổi mề đay, khó thở (thở khò khè, cảm giác tức ngực), chóng mặt·ngất xỉu (hạ huyết áp), đau bụng·nôn, suy giảm ý thức, v.v. → cần điều trị cấp cứu ngay lập tức.
• Thời điểm xảy ra: Tần suất tai nạn cao vào mùa hè–đầu mùa thu, khi ong hoạt động mạnh (đặc biệt là tháng 8–9).

Phương pháp điều trị

• Sơ cứu (tại hiện trường)
  • Loại bỏ ngòi: Dùng thẻ tín dụng hoặc vật tương tự để cạo ngòi ra (sting scrape). Không khuyến nghị bóp hoặc dùng nhíp kéo ngòi vì có thể làm túi nọc bị ép và tiêm thêm nọc.
  • Chườm lạnh: Chườm lạnh để giảm sưng và đau (mỗi lần 10–15 phút).
  • Đau·ngứa: Có thể sử dụng thuốc giảm đau đường uống (acetaminophen, NSAIDs), thuốc kháng histamine (như cetirizine). Có thể dùng thuốc mỡ steroid tại chỗ để giảm ngứa.
• Điều trị tại bệnh viện·cơ sở y tế
  • Chỉ có phản ứng tại chỗ: Thường cải thiện với điều trị bảo tồn (theo dõi, thuốc giảm đau·kháng histamine·steroid tại chỗ).
  • Khi bị phản vệ (triệu chứng toàn thân) (cấp cứu)
    • Tiêm bắp epinephrine (IM) ngay lập tức (người lớn thường 0,3–0,5 mg IM; trẻ em 0,01 mg/kg, tối đa 0,3 mg). Nếu cần tiêm nhắc lại, đánh giá lại sau mỗi 5–15 phút.
    • Đảm bảo đường thở, cung cấp oxy, truyền dịch tĩnh mạch thể tích lớn (khi hạ huyết áp).
    • Có thể phối hợp thuốc kháng histamine (H1 và H2), corticosteroid (nhằm duy trì huyết áp bình thường·phòng ngừa tái phát), đặt nội khí quản·quản lý đường thở khi cần.
    • Theo dõi: Khuyến nghị theo dõi tối thiểu 4–6 giờ (trường hợp nặng là 24 giờ) để giám sát phản ứng thứ phát (hai pha) sau phản vệ.
  • Phản ứng do nhiều vết đốt (từ vài chục vết trở lên) hoặc phản ứng ngộ độc nặng: Có thể cần nhập viện theo dõi, xét nghiệm máu (kiểm tra tổn thương cơ·tan máu·bất thường chức năng thận) và điều trị nội trú.
• Phòng ngừa·quản lý lâu dài
  • Khi đã xác định dị ứng với nọc ong: Sau khi được bác sĩ chuyên khoa dị ứng thực hiện test da·xét nghiệm IgE đặc hiệu trong huyết thanh, cân nhắc liệu pháp miễn dịch (liệu pháp miễn dịch nọc ong; VIT) — có hiệu quả trong phòng ngừa phản ứng nặng khi tái tiếp xúc.
  • Bệnh nhân có tiền sử dị ứng nặng: Kê đơn epinephrine tự tiêm (ví dụ: EpiPen) và hướng dẫn cách sử dụng.
  • Nếu bị đốt ở vùng miệng·họng hoặc bị đốt nhiều vết, hãy đến khoa cấp cứu ngay lập tức.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Vật cần chuẩn bị
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc chống đông·thuốc chống kết tập tiểu cầu)
  • Tiền sử dị ứng trước đây (thuốc·thức ăn·côn trùng, v.v.) và ghi chép phản ứng trong những lần bị ong đốt trước đây (thời gian, triệu chứng, có điều trị hay không)
  • Thời gian từ khi xuất hiện triệu chứng và diễn biến triệu chứng (triệu chứng tại chỗ so với toàn thân), ảnh chụp vị trí và số vết đốt (nếu có thể)
  • Các thuốc đã tự sử dụng (ví dụ: epinephrine) và thời điểm sử dụng
• Thông tin cần cung cấp cho nhân viên y tế khi khám
  • Thời gian và địa điểm bị đốt, loại ong (nếu biết), ngòi còn lại hay không
  • Có hay không các triệu chứng toàn thân như khó thở·nổi mề đay·suy giảm ý thức
• Ví dụ câu hỏi (bệnh nhân→phòng khám)
  • "Trước đây tôi từng bị ong đốt, tôi cần làm những xét nghiệm nào?"
  • "Thuốc chống đông tôi đang dùng có ảnh hưởng đến việc điều trị hoặc quá trình hồi phục không?"

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Các tác dụng phụ chính của thuốc này (thuốc kháng histamine·steroid đã được kê đơn, v.v.) là gì?
• Tiên lượng của phản ứng lần này như thế nào? Tôi cần làm gì để giảm nguy cơ khi bị ong đốt trong tương lai?
• Nếu tôi thường dùng các thuốc như thuốc chẹn beta hoặc thuốc chống đông, chúng có ảnh hưởng đến việc sử dụng epinephrine hoặc điều trị cấp cứu không?
• Tôi có cần xét nghiệm dị ứng (IgE đặc hiệu, test da) và liệu pháp miễn dịch nọc ong không?

Ví dụ câu hỏi tùy theo từng bệnh

• Trước đây tôi chỉ có phản ứng nhẹ tại chỗ, nhưng lần này tôi bị khó thở. Bác sĩ có khuyến nghị liệu pháp miễn dịch nọc ong (liệu pháp miễn dịch) không?
• Khi bị đốt trong miệng hoặc họng, nguy cơ đường thở bị sưng cao. Nếu xảy ra tình huống cấp cứu, tôi nên tự điều trị (epinephrine) và ưu tiên thực hiện những biện pháp nào trước khi đến bệnh viện?

(Lưu ý: Phản ứng nhẹ tại chỗ thường cải thiện với việc xử trí bảo tồn, nhưng nếu xuất hiện các triệu chứng toàn thân như khó thở·hạ huyết áp·suy giảm ý thức, hãy nhận cấp cứu y tế ngay lập tức. Người có tiền sử phản ứng nặng hoặc bị nhiều ong đốt được khuyến nghị tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa và cân nhắc liệu pháp miễn dịch nọc ong nếu có thể.)