Hội chứng sốc nhiễm độc

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa và nguyên nhân: Hội chứng sốc nhiễm độc (Toxic shock syndrome, TSS) là phản ứng độc tính toàn thân, chủ yếu do độc tố (điển hình là TSST-1) do tụ cầu vàng (Staphylococcus aureus) sản sinh, hoặc hiếm hơn là độc tố do liên cầu khuẩn tiết ra. Siêu kháng nguyên (superantigen) được tạo ra bởi sự xâm lấn của chính vi khuẩn hoặc tại vị trí nhiễm trùng khu trú sẽ hoạt hóa quá mức hệ miễn dịch, gây ra cơn bão cytokine gây viêm toàn thân. Theo tài liệu được cung cấp, việc sử dụng tampon có độ thấm hút cao trong thời gian dài khi đang có kinh nguyệt làm tăng nguy cơ trong nhiều trường hợp (hơn một nửa số ca); bỏng, vết thương, vị trí phẫu thuật và dụng cụ liên quan đến sinh nở cũng có thể là nguyên nhân.
• Tóm tắt sinh lý bệnh: Hoạt hóa hàng loạt tế bào T do siêu kháng nguyên → giải phóng hàng loạt cytokine → giãn mạch, thoát mao mạch, hạ huyết áp và gây suy đa cơ quan. Ban đầu có thể xuất hiện phát ban da và xuất huyết niêm mạc, sau đó có thể xuất hiện ban đỏ bong tróc và bong da giác mạc hoặc lòng bàn tay, bàn chân (sau vài tuần).
• Triệu chứng chính: Sốt cao (cấp tính), hạ huyết áp (chóng mặt, ngất), phát ban toàn thân (ban đỏ giống như bị cháy nắng), nôn mửa, tiêu chảy, đau cơ, đau đầu, xuất huyết niêm mạc, suy thận cấp, bất thường chức năng gan, hôn mê và các dấu hiệu bất thường ở nhiều cơ quan khác. Khi tiến triển, bệnh có thể trở nặng thành sốc nhiễm trùng.

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc cấp cứu: Điều trị hỗ trợ nhanh chóng (truyền dịch, ổn định huyết động), loại bỏ nguồn nhiễm trùng (lấy tampon, vật liệu nhét và dụng cụ bị nhiễm trùng ra, dẫn lưu vết thương hoặc áp xe...), sử dụng kháng sinh phù hợp và điều trị tại đơn vị chăm sóc tích cực khi cần.
• Kháng sinh:
  • Điều trị kinh nghiệm: Bắt đầu với phác đồ bao phủ tụ cầu vàng và liên cầu khuẩn. Cân nhắc có đưa vancomycin (hoặc thuốc khác bao phủ MRSA) vào phác đồ hay không dựa trên tỷ lệ lưu hành MRSA tại địa phương.
  • Khuyến cáo phối hợp clindamycin để ức chế độc tố (giảm sản xuất độc tố bằng cách ức chế tổng hợp protein).
  • Khi xác định là MSSA, chuyển sang β-lactam như nafcillin/oxacillin/cloxacillin.
• Điều trị miễn dịch: Có thể cân nhắc IVIG (globulin miễn dịch dùng đường tĩnh mạch) ở các trường hợp nặng (một số bằng chứng cho kết quả tích cực, nhưng cần đánh giá nguy cơ và lợi ích ở từng bệnh nhân).
• Điều trị phẫu thuật: Khi có ổ nhiễm trùng (áp xe, mô hoại tử), cần lập tức loại bỏ bằng cách dẫn lưu, rửa, cắt lọc...
• Điều trị hỗ trợ khác: Khi hạ huyết áp, sử dụng thuốc co mạch (như NE); khi suy hô hấp, dùng máy thở; khi suy thận cấp, chạy thận nhân tạo, v.v.
• Steroid: Nhìn chung không phải là điều trị tiêu chuẩn (có thể được sử dụng hỗ trợ trong một số tình huống cụ thể, nhưng còn thiếu bằng chứng nhất quán).
• Quản lý sinh hoạt và lưu ý:
  • Khuyến cáo nhập viện và theo dõi trong giai đoạn đầu (vì triệu chứng có thể diễn biến xấu nhanh chóng).
  • Người từng mắc TSS nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng tampon; không sử dụng tampon có độ thấm hút cao trong thời gian dài, nên thay tampon thường xuyên (mỗi vài giờ).
  • Chăm sóc kỹ vết thương và vết bỏng; đi khám sớm khi nghi ngờ nhiễm trùng.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng cần chuẩn bị (khuyến cáo mang theo)
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn, OTC và thực phẩm bổ sung)
  • Hồ sơ dị ứng thuốc
  • Thông tin về phẫu thuật, sinh nở, điều trị nha khoa hoặc dụng cụ được đặt gần đây (như IUD)
  • Thông tin về việc sử dụng tampon hoặc vật liệu nhét (thời gian sử dụng, loại) và thông tin liên quan đến kinh nguyệt
  • Có hay không vết thương, vết bỏng hoặc áp xe gần đây, kèm ảnh (nếu có thể)
  • Bản sao kết quả xét nghiệm gần đây (xét nghiệm máu, xét nghiệm nuôi cấy, chẩn đoán hình ảnh)
  • Ghi chép thời điểm khởi phát và diễn biến triệu chứng (sốt, thay đổi lượng nước tiểu, triệu chứng huyết áp, v.v.)
• Những điều cần tự kiểm tra tại phòng khám ngoại trú
  • Nhiệt độ cơ thể và tần suất triệu chứng tiêu hóa (nôn mửa, tiêu chảy) trong vài ngày gần đây
  • Có thay đổi ý thức, chóng mặt hoặc giảm lượng nước tiểu hay không
  • Có khó thở, đau ngực hoặc đau dữ dội hay không

Ví dụ các câu hỏi chung nên hỏi bác sĩ

• “Loại kháng sinh tôi sẽ được kê đơn là gì và có thể có những tác dụng phụ nào?”
• “Tôi có cần nhập viện hoặc điều trị tích cực không? Thời gian điều trị kéo dài bao lâu?”
• “Tiên lượng và nguy cơ tái phát của bệnh này ở mức nào?”
• “Trong thời gian điều trị, tôi có cần tránh loại thuốc hoặc hoạt động nào (tập thể dục, quan hệ tình dục, v.v.) không?”
• “Tôi có thể sử dụng tampon lại không? Làm thế nào để phòng ngừa tái phát?”

Ví dụ câu hỏi dành riêng cho từng bệnh

• Liên quan đến tampon: “Nếu trước đây tôi từng mắc TSS, tôi có thể sử dụng tampon trong kỳ kinh tiếp theo không? Cách sử dụng tampon an toàn (lựa chọn sản phẩm, khoảng thời gian thay, v.v.) như thế nào?”
• Liên quan đến vết thương/phẫu thuật: “Cần thực hiện những xét nghiệm nào để xác định vết thương (hoặc vết bỏng) hiện tại có liên quan đến nhiễm trùng hay không? Hướng dẫn cụ thể để chăm sóc vết thương và phòng ngừa nhiễm trùng là gì?”

Tham khảo thêm (tóm tắt dựa trên thông tin được cung cấp)

• Tỷ lệ mắc: Theo tài liệu được cung cấp, có khoảng 2 ca được báo cáo trên 10.000 người mỗi năm.
• Yếu tố nguy cơ chính: Sử dụng tampon có độ thấm hút cao trong thời gian dài (khi đang có kinh nguyệt), bỏng, vết thương, phẫu thuật, sinh nở, suy giảm miễn dịch, dị vật (ví dụ: vật liệu cầm máu, dụng cụ), v.v.
• Tiên lượng: Với điều trị sớm phù hợp, đa số có thể hồi phục trong vòng vài tuần. Nếu tiến triển thành nhiễm trùng huyết nặng hoặc sốc, tỷ lệ tử vong được báo cáo vào khoảng 10–15%. Bệnh có khả năng tái phát, vì vậy người có tiền sử mắc bệnh cần thận trọng.

(Thông tin này là bản tóm tắt được biên soạn dựa trên kiến thức y khoa chung; đối với các triệu chứng và tình trạng cá nhân, hãy trao đổi với nhân viên y tế phụ trách.)