Hội chứng Pfeiffer

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Nguyên nhân: chủ yếu do đột biến gen mã hóa collagen type IV (COL4A5 — liên kết với nhiễm sắc thể X). Hiếm khi bệnh cũng xảy ra do đột biến COL4A3/COL4A4 (di truyền trội hoặc lặn trên nhiễm sắc thể thường). Collagen bất thường gây tổn thương cấu trúc và chức năng của màng đáy (basement membrane).
• Sinh lý bệnh: màng đáy cầu thận (GBM) ban đầu trở nên mỏng, sau đó xuất hiện dày lên và phân tách từng đoạn (“splitting/lamellation”); khả năng lọc của cầu thận suy giảm dần, dẫn đến protein niệu và suy giảm chức năng thận. Bất thường màng đáy ở tai (tai trong) và mắt gây điếc thần kinh giác quan cũng như bất thường giác mạc, thủy tinh thể và võng mạc.
• Triệu chứng chính:
  • Tiểu máu (thường xuất hiện từ thời thơ ấu; có thể là tiểu máu vi thể hoặc đại thể)
  • Protein niệu tiến triển → có thể xuất hiện biểu hiện hội chứng thận hư
  • Suy thận mạn (tiến triển thành suy thận giai đoạn cuối ở nhiều nam giới)
  • Điếc thần kinh giác quan (thường bắt đầu ở tuổi thiếu niên và tiến triển dần)
  • Biểu hiện nhãn khoa: lệch chóp thể thủy tinh ra trước (anterior lenticonus), bất thường vùng ngoại vi võng mạc, thay đổi giác mạc (triệu chứng ở mắt ít gặp hơn điếc)

Phương pháp điều trị và các lưu ý

• Chưa có phương pháp điều trị căn nguyên. Mục tiêu là bảo tồn chức năng thận, kiểm soát protein niệu và huyết áp, đồng thời quản lý các biến chứng.
• Điều trị bằng thuốc
  • Ức chế RAAS (thuốc ức chế ACE: enalapril và các thuốc khác hoặc ARB): phương pháp điều trị quan trọng nhất để giảm protein niệu và bảo tồn chức năng thận. Trong nhiều trường hợp, khuyến cáo bắt đầu điều trị sớm ngay cả ở giai đoạn protein niệu/albumin niệu vi thể.
  • Kiểm soát tăng huyết áp: duy trì huyết áp mục tiêu theo hướng dẫn về CKD (trao đổi với bác sĩ). Khi cần, có thể phối hợp thuốc lợi tiểu và các thuốc khác.
  • Khi có phù hoặc hội chứng thận hư, điều trị hỗ trợ như dùng thuốc lợi tiểu và bổ sung albumin khi albumin máu thấp.
• Thủ thuật và phẫu thuật
  • Khi suy thận giai đoạn cuối, tiến hành lọc máu hoặc ghép thận (hiếm khi có thể xảy ra viêm thận tái phát do kháng thể kháng GBM sau ghép).
  • Nếu điếc nặng, cân nhắc sử dụng máy trợ thính, và trong một số trường hợp là cấy ốc tai điện tử (implant).
  • Khi có biến chứng nhãn khoa (ví dụ: lệch chóp thể thủy tinh ra trước), điều trị nhãn khoa (điều chỉnh tật khúc xạ, phẫu thuật thủy tinh thể, v.v.).
• Quản lý lối sống
  • Ăn nhạt, hạn chế ăn quá nhiều protein (trao đổi với bác sĩ chuyên khoa thận)
  • Tránh các thuốc gây độc cho thận (một số NSAID, v.v.)
  • Tự theo dõi huyết áp và nước tiểu (tiểu máu, protein niệu) thường xuyên
  • Khám thính lực và khám mắt định kỳ
• Các lưu ý và nguy cơ biến chứng
  • Đây là bệnh di truyền gia đình; khuyến cáo xét nghiệm cho các thành viên gia đình và tư vấn di truyền
  • Khi mang thai, chức năng thận có thể thay đổi và tình trạng bệnh có thể nặng lên — cần phối hợp theo dõi giữa khoa sản và khoa thận
  • Hiếm khi có nguy cơ phản ứng miễn dịch (anti-GBM) sau ghép
  • Khi bệnh tiến triển, nguy cơ suy thận giai đoạn cuối, tăng huyết áp và bệnh tim mạch tăng lên

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Vật cần chuẩn bị (mang theo)
  • Danh sách các thuốc hiện đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn và thuốc không kê đơn)
  • Hồ sơ xét nghiệm trước đây: xét nghiệm nước tiểu (tiểu máu, protein niệu), xét nghiệm máu (creatinin, eGFR), hồ sơ huyết áp
  • Thông tin tiền sử gia đình (tiểu máu, suy thận, mất thính lực, có hay không có bệnh di truyền)
  • Kết quả sinh thiết thận và xét nghiệm di truyền trước đây (nếu có bản sao)
  • Kết quả kiểm tra thính lực và khám mắt (nếu có bản sao)
• Ví dụ các câu hỏi hữu ích khi khám ngoại trú (câu hỏi bệnh nhân có thể hỏi bác sĩ)
  • Gần đây tình trạng tiểu máu/protein niệu có thay đổi không? Cần làm thêm xét nghiệm nào?
  • Chức năng thận hiện tại (eGFR) ở mức nào? Tốc độ tiến triển ra sao?
  • Tôi nên bắt đầu dùng thuốc ức chế ACE từ khi nào? Lợi ích dự kiến và tác dụng phụ là gì?
  • Có nên và khi nào nên xét nghiệm di truyền cho người thân (con cái, anh chị em ruột)?
  • Tôi đang có kế hoạch mang thai, cần chuẩn bị đặc biệt gì không?
• Các triệu chứng cần ghi chú trước khi khám ngoại trú
  • Thời điểm và tần suất xuất hiện tiểu máu (đại thể/vi thể)
  • Phù ngoại biên, mệt mỏi, tiểu nhiều lần, tiểu đêm, thay đổi lượng nước tiểu
  • Thời điểm bắt đầu và tốc độ tiến triển của tình trạng giảm thính lực
  • Có hay không có bất thường về thị lực, thị trường hoặc đau mắt

Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• Tác dụng phụ chính của thuốc này (ví dụ: thuốc ức chế ACE) và các hạng mục cần theo dõi là gì?
• Tiên lượng và diễn biến dự kiến của chức năng thận của tôi sẽ như thế nào?
• Trong lối sống (chế độ ăn, vận động), tôi cần đặc biệt chú ý điều gì?
• Có khuyến nghị xét nghiệm di truyền cho người thân (con cái, anh chị em ruột) không? Chi phí, quy trình và ý nghĩa là gì?

Ví dụ các câu hỏi dành riêng cho bệnh

• Liên quan đến di truyền và kế hoạch hóa gia đình: "Nếu xác định được kiểu gen của tôi/vợ hoặc chồng tôi, xác suất con mắc bệnh là bao nhiêu? Bác sĩ có khuyến nghị xét nghiệm hoặc tư vấn di truyền trước khi mang thai không?"
• Liên quan đến ghép tạng: "Nếu được ghép thận, tôi có nguy cơ gặp biến chứng liên quan đến kháng thể kháng GBM không? Có phương pháp nào để phòng ngừa và theo dõi biến chứng này không?"

Ghi chú bổ sung

• Chẩn đoán được xác nhận dựa trên tiền sử gia đình, xét nghiệm nước tiểu, sinh thiết thận (trên kính hiển vi điện tử thấy màng đáy cầu thận mỏng và bị phân tách) hoặc xét nghiệm di truyền phân tử. Gần đây, xét nghiệm di truyền đóng vai trò quan trọng trong chẩn đoán và dự đoán tiên lượng.
• Tiên lượng khác nhau tùy thuộc vào kiểu di truyền và giới tính (ví dụ: nam giới mắc thể liên kết với nhiễm sắc thể X có bệnh nặng hơn và tiến triển thành ESRD sớm hơn). Ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy điều trị sớm bằng thuốc ức chế ACE có thể kéo dài thời gian bảo tồn chức năng thận.