Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Thoát vị rốn (umbilical hernia) là tình trạng các cơ quan trong ổ bụng (mạc nối, ruột, v.v.) đẩy da ra ngoài qua khe hở của vòng rốn (umbilical ring), khiến vùng rốn phồng lên. Bệnh chủ yếu xảy ra ở trẻ sơ sinh, nhưng cũng có thể xuất hiện ở người lớn do các nguyên nhân mắc phải.
- Nguyên nhân/cơ chế bệnh sinh: Bệnh xảy ra do vòng rốn không đóng hoàn toàn trong quá trình phát triển thai nhi và sinh nở, hoặc do còn lỗ khuyết ở vùng dây rốn (bẩm sinh). Ở người lớn, các yếu tố gây bệnh bao gồm mang thai, cổ trướng (xơ gan), béo phì, tăng áp lực ổ bụng (như lọc màng bụng), ho hoặc táo bón kéo dài (mắc phải).
- Triệu chứng chính: Vùng rốn phồng lên (đặc biệt phồng to hơn khi khóc hoặc rặn), có thể dùng ngón tay ấn đẩy vào trong ổ bụng (có thể đẩy giảm, reducible). Đau chủ yếu xảy ra khi khối thoát vị bị kẹt hoặc bị cản trở lưu thông máu (không thể đẩy vào/thoát vị nghẹt → có thể dẫn đến nghẹt mạch, strangulation). Kích thước đa dạng, nhưng ở trẻ em thường là 1–5 cm.
Phương pháp điều trị
- Theo dõi bảo tồn
- Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Thoát vị rốn nhỏ thường tự đóng (nếu xuất hiện trước 6 tháng tuổi, phần lớn cải thiện trước 1 tuổi hoặc trong vài tháng tiếp theo). Nhiều khuyến cáo cho phép theo dõi đến 1–3 tuổi (hoặc tối đa 5–6 tuổi nếu cần) nếu không có triệu chứng và khối thoát vị nhỏ.
- Nếu có triệu chứng (đau, nôn, triệu chứng tắc ruột) hoặc ruột bị kẹt, cần đích thân đến khám ngay.
- Điều trị phẫu thuật
- Chỉ định: Tồn tại kéo dài (tiêu chuẩn về tuổi tùy theo quy định của bệnh viện, thường là vẫn tồn tại từ 3–5 tuổi trở lên), kích thước rất lớn hoặc vì lý do thẩm mỹ, khó chịu tái diễn, thoát vị nghẹt (incarceration) hoặc nghi ngờ thiếu máu cục bộ thì cần phẫu thuật ngay.
- Phương pháp phẫu thuật: Ở trẻ em, thông thường vòng rốn được đóng lại bằng phương pháp khâu sửa thoát vị (herniorrhaphy) dưới gây tê tại chỗ/gây mê toàn thân. Ở người lớn hoặc trong trường hợp khuyết lớn hay tái phát, có thể lựa chọn phẫu thuật ngoài phúc mạc/trong ổ bụng có gia cố bằng lưới (mesh).
- Hồi phục: Phần lớn trẻ em có thể nhập viện trong thời gian ngắn hoặc xuất viện trong ngày. Người lớn và những ca phẫu thuật phức tạp có thể cần thời gian hồi phục và hạn chế hoạt động lâu hơn.
- Thuốc/điều trị hỗ trợ: Kiểm soát đau (thuốc giảm đau), dùng kháng sinh khi nghi ngờ nhiễm trùng, tối ưu hóa tình trạng đông máu và bệnh nội khoa trước và sau phẫu thuật (kiểm soát bệnh gan và cổ trướng).
- Quản lý sinh hoạt và lưu ý: Tránh làm tăng áp lực ổ bụng (không rặn mạnh, không nâng vật nặng), kiểm soát béo phì, điều trị ho và táo bón, v.v.
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị và nội dung xác nhận)
- Tài liệu cần mang theo: Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc chống đông máu), tiền sử phẫu thuật và bệnh tật (như xơ gan, cổ trướng), và trong trường hợp trẻ sơ sinh là hồ sơ về quá trình sinh và các vấn đề liên quan đến dây rốn.
- Ghi chép triệu chứng gần đây: Tần suất khối phồng xuất hiện (khi nào phồng to), thay đổi kích thước, có đau hay không và mức độ đau, có nôn, sốt hoặc bất thường khi đại tiện hay không, xuất hiện từ khi nào (tuổi).
- Kết quả xét nghiệm và hình ảnh trước đây: Nếu có kết quả siêu âm rốn hoặc chẩn đoán hình ảnh vùng bụng, hãy mang theo.
- Thói quen sinh hoạt và yếu tố nguy cơ: Có mang thai hay không (ở phụ nữ trưởng thành), thay đổi cân nặng, có ho mạn tính hoặc táo bón hay không, có đang lọc màng bụng hay không.
- Ví dụ câu hỏi khi khám ngoại trú: “Có thể chờ đến bao nhiêu tuổi trong tình trạng thoát vị này?”, “Với tình trạng hiện tại, những triệu chứng nào cần đi cấp cứu?”
Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- “Khả năng thoát vị này tự khỏi là khoảng bao nhiêu?”
- “Nếu được khuyến nghị phẫu thuật, phương pháp phẫu thuật, sẹo dự kiến và thời gian hồi phục sẽ như thế nào?”
- “Nguy cơ phẫu thuật (biến chứng) và tỷ lệ tái phát là khoảng bao nhiêu?”
- “Hiện tôi bị cổ trướng hoặc bệnh gan, vậy khi phẫu thuật có cần chuẩn bị đặc biệt gì không?”
- “Trong sinh hoạt hằng ngày, cần tránh hoạt động nào hoặc cần chăm sóc như thế nào?”
Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- Dành cho trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: “Có thể kỳ vọng thoát vị của con tôi tự biến mất cho đến mấy tháng tuổi? Nên theo dõi đến khi nào?”
- Người lớn kèm xơ gan: “Phẫu thuật trong tình trạng xơ gan và cổ trướng có an toàn không? Trước phẫu thuật có cần kiểm soát cổ trướng hoặc làm thêm xét nghiệm không?”
Hướng dẫn bổ sung: Cần đến cấp cứu ngay khi khối thoát vị đột nhiên trở nên cứng (không thể đẩy vào, irreducible), hoặc xuất hiện các triệu chứng nghi ngờ thiếu máu cục bộ hay tắc ruột như đau dữ dội, nôn kéo dài, sốt, mất hoạt động của ruột (không đại tiện hoặc không trung tiện).