Loạn sản sụn

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa/sinh bệnh học: Đây là bệnh thoái hóa khớp mạn tính, trong đó sụn bị mỏng đi hoặc khuyết do tổn thương và mài mòn lặp đi lặp lại của sụn khớp, làm lộ xương dưới sụn (xơ cứng xương dưới sụn); tình trạng viêm quanh khớp và hình thành gai xương (osteophyte) gây đau và suy giảm chức năng khớp.
• Nguyên nhân chính: Ngoài những thay đổi liên quan đến tuổi tác, các nguyên nhân chính gồm yếu tố di truyền, quá tải cơ học do béo phì, chấn thương khớp trong quá khứ hoặc các vi tổn thương lặp đi lặp lại, viêm trong khớp (chẳng hạn tiền sử viêm khớp nhiễm trùng) và bất thường về trục khớp.
• Triệu chứng chính
  • Đau khớp (đặc biệt nặng hơn khi sử dụng khớp hoặc chịu trọng lượng; đau đầu gối nặng khi lên xuống cầu thang)
  • Cứng khớp (thường cứng hơn sau khi hoạt động thay vì vào buổi sáng; tình trạng cứng khớp kéo dài vào buổi sáng thường ngắn hơn so với viêm khớp dạng thấp)
  • Giảm phạm vi vận động khớp, giảm sức cơ quanh khớp
  • Sưng khớp hoặc có dịch khớp (tràn dịch khớp gối)
  • Tiếng lạo xạo (crepitus), biến dạng khớp (trong trường hợp nặng)
  • Đặc điểm theo từng vị trí: đầu gối・khớp háng (khó đi lại), cột sống (đau thắt lưng và đau lan có triệu chứng tương tự bệnh lý đĩa đệm), ngón tay (phì đại và đau khớp ở phụ nữ trung niên, hạt Heberden/Bouchard)
• Điểm chẩn đoán: Bệnh được nghi ngờ dựa trên biểu hiện lâm sàng và khám thực thể, và được xác định bằng chụp X-quang (hẹp khe khớp, gai xương, xơ cứng dưới sụn, v.v.). Nếu có dịch khớp, có thể chọc hút và xét nghiệm để chẩn đoán phân biệt (loại trừ tổn thương nhiễm trùng hoặc viêm).

Phương pháp điều trị

• Mục tiêu: Giảm đau, duy trì chức năng và trì hoãn tiến triển, cải thiện khả năng sinh hoạt hằng ngày
• Điều trị không dùng thuốc (điều trị nền tảng, được khuyến nghị trước tiên)
  • Giảm cân (ở người béo phì, giảm cân có vai trò quan trọng trong cải thiện triệu chứng và ức chế tiến triển bệnh)
  • Tập luyện bảo vệ khớp thường xuyên (tăng cường cơ, tập linh hoạt, tập aerobic). Ban đầu nên tập dưới sự hướng dẫn của chuyên gia (vật lý trị liệu).
  • Dụng cụ hỗ trợ (nẹp đầu gối, gậy, v.v.) và cải thiện môi trường sống (chú ý cầu thang・sàn nhà trơn trượt)
  • Vật lý trị liệu (nhiệt trị liệu・điện trị liệu, trị liệu bằng tay, phục hồi sức cơ)
• Điều trị bằng thuốc
  • Thuốc hạ sốt giảm đau/thuốc giảm đau: acetaminophen (đau nhẹ) — hiệu quả hạn chế
  • NSAIDs (đường uống・dùng tại chỗ): ưu tiên cân nhắc NSAID tại chỗ (kem/gel), khi dùng NSAID toàn thân cần cân nhắc nguy cơ đối với đường tiêu hóa・tim mạch・thận
  • Không khuyến nghị steroid đường uống trong thời gian ngắn (hạn chế sử dụng toàn thân)
  • Tiêm steroid nội khớp: có thể sử dụng để giảm triệu chứng cấp tính, nhưng tiêm thường xuyên có nguy cơ gây tổn thương sụn
  • Tiêm hyaluronic acid nội khớp: hiệu quả còn gây tranh luận (có báo cáo giảm đau ở một số bệnh nhân), cần cân nhắc chi phí và hiệu quả
  • Các thuốc khác: có thể cân nhắc capsaicin tại chỗ; trong trường hợp đau mạn tính, có thể cân nhắc các thuốc điều trị đau do thần kinh như duloxetine
  • Thực phẩm bổ sung như glucosamine・chondroitin: có báo cáo cải thiện triệu chứng ở một số bệnh nhân, nhưng bằng chứng khách quan còn hạn chế
• Thủ thuật/phẫu thuật
  • Nội soi khớp và các can thiệp phẫu thuật hạn chế (khi có triệu chứng cơ học)
  • Phẫu thuật cắt xương chỉnh trục (osteotomy): cân nhắc ở bệnh nhân trẻ, năng động, có bất thường về trục khớp nhất định
  • Phẫu thuật tái tạo sụn khớp (giới hạn ở các tổn thương khu trú)
  • Thay khớp (thay khớp nhân tạo, ví dụ: thay toàn bộ khớp gối・thay toàn bộ khớp háng): là phương pháp điều trị tiêu chuẩn khi điều trị bảo tồn không cải thiện bệnh và tình trạng đau, suy giảm chức năng nghiêm trọng
• Lưu ý
  • Tiêm steroid nội khớp lặp đi lặp lại có nguy cơ đẩy nhanh tổn thương sụn
  • Khi sử dụng NSAID, cần cân nhắc nguy cơ tác dụng phụ đối với đường tiêu hóa・tim mạch・thận, đồng thời kiểm tra các bệnh đồng mắc và thuốc dùng đồng thời
  • Cần phòng ngừa nhiễm trùng và phục hồi chức năng phù hợp trước・sau phẫu thuật
• Biến chứng: Biến dạng khớp, mất chức năng, tăng nguy cơ té ngã・gãy xương, suy giảm chất lượng cuộc sống do đau mạn tính

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng và thông tin cần cung cấp
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn・thuốc không kê đơn・vitamin và thực phẩm bổ sung)
  • Tiền sử bệnh (chấn thương khớp, phẫu thuật khớp, tiền sử viêm khớp nhiễm trùng, v.v.)
  • Kết quả xét nghiệm・chẩn đoán hình ảnh gần đây (nếu có kết quả X-quang, MRI, xét nghiệm máu thì mang theo bản sao)
  • Ghi chép triệu chứng: thời điểm xuất hiện, vị trí, mức độ đau (thang điểm đau), yếu tố làm nặng・giảm triệu chứng, thời gian kéo dài cơn đau, những hạn chế trong sinh hoạt hằng ngày
  • Thông tin về lối sống: cân nặng, mức độ vận động, nghề nghiệp (có sử dụng khớp lặp đi lặp lại hay không)
  • Dị ứng (bao gồm dị ứng thuốc) và bệnh mạn tính (tăng huyết áp, bệnh tim mạch, bệnh đường tiêu hóa, bệnh thận, v.v.)
• Những thông tin ưu tiên cần báo trước cho bác sĩ khi khám ngoại trú
  • Trường hợp khớp sưng, nóng và đau dữ dội (nghi ngờ viêm khớp nhiễm trùng)
  • Có chấn thương khớp gần đây hoặc kèm sốt hay không
• Ví dụ câu hỏi khi đi khám (khuyến nghị bệnh nhân tự ghi chú và mang theo)
  • Có sự việc cụ thể hoặc hoạt động hằng ngày nào khiến cơn đau nặng hơn không?
  • Hiện đang dùng những thuốc và thực phẩm bổ sung nào?

Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• Hiệu quả dự kiến và tác dụng phụ của thuốc này (hoặc mũi tiêm) là gì?
• Có thể kỳ vọng cải thiện ở mức độ nào nhờ điều trị không dùng thuốc (tập luyện・kiểm soát cân nặng)? Loại hình và tần suất tập luyện được khuyến nghị là gì?
• Có cần dùng NSAID hoặc thuốc khác trong thời gian dài không? Kiểm soát nguy cơ như thế nào?
• Tiêm nội khớp (steroid/hyaluronic acid) có phù hợp với trường hợp của tôi không? Lợi ích và nguy cơ dự kiến là gì?
• Đánh giá thời điểm phẫu thuật (ví dụ: thay khớp nhân tạo) như thế nào? Quá trình hồi phục và phục hồi chức năng ra sao?

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• Bác sĩ có thể giải thích liệu kết quả X-quang đầu gối (hoặc khớp háng) của tôi đã đến mức nên phẫu thuật thay khớp nhân tạo hay chưa không? Tiêu chí về chức năng và đau là gì?
• Nếu giảm cân và tập tăng cường sức cơ, cơn đau có khả năng cải thiện bao nhiêu? Bác sĩ có thể đưa ra mục tiêu cụ thể (số kg cần giảm, thời gian・loại hình tập luyện) không?

(Nếu cần, mang theo kết quả khám hoặc nhật ký triệu chứng sẽ giúp trao đổi cụ thể hơn về kế hoạch chẩn đoán・điều trị.)