Hội chứng Angelman

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Tóm tắt định nghĩa: Hội chứng Angelman (Angelman syndrome) là một bệnh rối loạn phát triển thần kinh di truyền, chủ yếu phát sinh do bất thường ở vùng nhiễm sắc thể 15 có nguồn gốc từ mẹ (15q11q13), đặc trưng bởi chậm phát triển nghiêm trọng, khuyết tật trí tuệ và kiểu hành vi giống hội chứng Down (cười thành cơn đặc trưng, dáng đi giống “búp bê”).
• Nguyên nhân và sinh lý bệnh:
  • Phần lớn trường hợp (khoảng 75%) phát sinh do mất đoạn (vi mất đoạn) vùng 15q11q13 có nguồn gốc từ mẹ.
  • Một số trường hợp phát sinh do đơn phụ hệ có nguồn gốc từ cha (bất thường về nguồn gốc di truyền của hai bên, paternal uniparental disomy; 2–3%), khiếm khuyết in dấu di truyền (khoảng 2%) hoặc đột biến gen UBE3A trong vùng 15q11q13 (khoảng 20%).
  • Cơ chế bệnh sinh cốt lõi là mất biểu hiện của gen UBE3A có nguồn gốc từ mẹ trong não; vì UBE3A có nguồn gốc từ cha ở trạng thái im lặng gen (được in dấu/imprinted, bị bất hoạt từ phía cha) trong não nên dẫn đến thiếu hụt chức năng.
• Triệu chứng chính:
  • Chậm phát triển nghiêm trọng, khuyết tật trí tuệ, hầu như không phát triển ngôn ngữ (sử dụng giao tiếp phi ngôn ngữ nhiều hơn lời nói)
  • Cười thành cơn đặc trưng (cười không liên quan đến cảm xúc), mất thăng bằng và thất điều vận động (dáng đi giống búp bê)
  • Giảm trương lực cơ (ở giai đoạn nhũ nhi), sau đó thường xuất hiện co giật (động kinh)
  • Tật đầu nhỏ (hoặc có xu hướng kích thước đầu nhỏ), đặc điểm khuôn mặt (miệng rộng, hàm dưới nhô ra, v.v.), có thể giảm sắc tố mống mắt và võng mạc
  • Có thể quan sát thấy các dấu hiệu đặc trưng trên EEG

Phương pháp điều trị (điều trị tiêu chuẩn, thuốc, quản lý sinh hoạt · lưu ý)

• Mục tiêu điều trị: Hiện chưa có phương pháp chữa khỏi căn nguyên; điều trị hỗ trợ theo triệu chứng và đa chuyên khoa là tiêu chuẩn.
• Điều trị phục hồi chức năng:
  • Can thiệp sớm: vật lý trị liệu (vận động và thăng bằng), hoạt động trị liệu (chức năng hằng ngày), trị liệu ngôn ngữ (bao gồm giao tiếp thay thế)
  • Điều trị hành vi và phát triển: can thiệp giáo dục, kế hoạch giáo dục và điều trị đặc biệt
• Điều trị bằng thuốc và y khoa:
  • Co giật (động kinh): kiểm soát bằng thuốc chống co giật (lựa chọn/phối hợp thuốc tùy từng bệnh nhân). Nhìn chung thường sử dụng levetiracetam, valproate, các thuốc nhóm benzodiazepine; bác sĩ thần kinh nhi sẽ điều chỉnh tùy theo tình trạng bệnh nhân.
  • Vấn đề về giấc ngủ: ưu tiên vệ sinh giấc ngủ, khi cần có thể cân nhắc dùng thuốc ngắn hạn như melatonin
• Khám theo dõi và quản lý:
  • Theo dõi thần kinh định kỳ, đánh giá tăng trưởng và dinh dưỡng, kiểm tra thính lực và thị lực, khám răng
  • Lập kế hoạch xử trí co giật, vấn đề hô hấp và dinh dưỡng (nuốt)
• Tư vấn di truyền:
  • Nguy cơ tái phát trong gia đình khác nhau tùy theo loại nguyên nhân (mất đoạn, UPD, khiếm khuyết in dấu di truyền, đột biến UBE3A). Nếu xác định có đột biến UBE3A, nguy cơ tái phát có thể cao, vì vậy khuyến nghị tư vấn di truyền và xét nghiệm cho các thành viên trong gia đình.
• Lưu ý và nguy cơ biến chứng:
  • Quản lý chặt chẽ các cơn co giật và kiểm soát các yếu tố khởi phát co giật (thiếu ngủ, sốt, v.v.)
  • Theo dõi tương tác và tác dụng phụ của thuốc (khi cần có thể kiểm tra chức năng gan, xét nghiệm máu, v.v.)
  • Chú ý quản lý lâu dài hệ cơ xương (ví dụ: vấn đề đi lại, khớp), dinh dưỡng và vấn đề tiêu hóa (táo bón, khó nuốt)
• Nghiên cứu và thử nghiệm lâm sàng:
  • Các nghiên cứu về liệu pháp nhắm trúng đích gen, chẳng hạn như tái hoạt hóa UBE3A (ví dụ: oligonucleotide đối mã), đang được tiến hành; chỉ định và kết quả vẫn tiếp tục được cập nhật

Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng cần chuẩn bị:
  • Danh sách các thuốc đang dùng (liều lượng và thời gian dùng)
  • Kết quả xét nghiệm trước đây: bản sao xét nghiệm di truyền (nhiễm sắc thể, methylation, giải trình tự UBE3A), EEG, chẩn đoán hình ảnh não (MRI)
  • Nhật ký cơn co giật (tần suất, loại, thời gian kéo dài, yếu tố khởi phát), kiểu ngủ, ghi chép về tình trạng ăn uống và nuốt
  • Lịch sử phát triển (nụ cười đầu tiên, lẫy, bò, ngồi, bắt đầu nói, v.v.) và ghi chú về những thay đổi gần đây
  • Tài liệu liên quan đến người chăm sóc và giáo dục (dịch vụ giáo dục đặc biệt, hồ sơ chương trình phục hồi chức năng)
• Thông tin nên cung cấp khi khám ngoại trú:
  • Thời điểm khởi phát và diễn biến triệu chứng, gần đây có nặng lên hoặc cải thiện hay không
  • Tiền sử gia đình (có triệu chứng tương tự hoặc bệnh di truyền đã biết hay không)
  • Khó khăn lớn nhất trong sinh hoạt hằng ngày (giấc ngủ, hành vi, giao tiếp, vận động, v.v.)

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Kết quả xét nghiệm di truyền của tôi (hoặc bệnh nhân tôi chăm sóc) có ý nghĩa gì? (Thuộc loại nào trong số mất đoạn, UPD, khiếm khuyết in dấu di truyền và đột biến UBE3A?)
• Với loại hội chứng Angelman này, nguy cơ tái phát (ở anh chị em ruột và nguy cơ trong những lần mang thai sau) là như thế nào?
• Các thuốc được khuyến nghị để kiểm soát cơn co giật và các tác dụng phụ dự kiến là gì?
• Trong sinh hoạt hằng ngày, cần đặc biệt chú ý những vấn đề nào (vận động, dinh dưỡng, hô hấp, giấc ngủ)?
• Tần suất và mục tiêu của các liệu pháp phục hồi chức năng được khuyến nghị (vật lý trị liệu, hoạt động trị liệu, trị liệu ngôn ngữ) được thiết lập như thế nào?

Ví dụ các câu hỏi tùy chỉnh theo bệnh

• Trong xét nghiệm di truyền, đã xác định trường hợp nào trong số “vi mất đoạn 15q11q13 (hoặc đột biến UBE3A, UPD, khiếm khuyết in dấu di truyền)” chưa? Theo kết quả này, nguy cơ tái phát trong gia đình và các xét nghiệm bổ sung được khuyến nghị (chẳng hạn xét nghiệm cho cha mẹ) là gì?
• Gần đây các cơn co giật trở nên thường xuyên hơn. Nếu thuốc chống co giật hiện đang dùng không hiệu quả, bước tiếp theo (đổi thuốc, đánh giá lại bằng EEG, theo dõi nội trú, v.v.) là gì?