Nang khe mang

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Nang khe mang (branchial cleft cyst) là tổn thương dạng nang bẩm sinh phát sinh do cấu trúc hầu (branchial) không đóng hoàn toàn trong quá trình phát triển thai nhi. Khoảng 95% trường hợp phát sinh từ khe mang thứ hai và thường xuất hiện ở bên cổ (phía trước hoặc bên cơ ức-đòn-chũm).
• Sinh lý bệnh: Nang hoặc đường rò khe mang còn sót lại trong quá trình phát triển có thể biến đổi dạng nang hoặc hình thành lỗ rò (lỗ mở trên da). Khi nhiễm trùng và viêm tái diễn, nang có thể to lên hoặc xuất hiện dịch mủ.
• Triệu chứng chính: Thường không có triệu chứng, chỉ sờ thấy một khối lớn dần từ từ. Khi nhiễm trùng có thể xuất hiện đau, đỏ, nóng, sưng khu trú và tiết dịch mủ (mủ chảy từ lỗ rò). Nang lớn có thể gây khó nuốt, khó thở và rối loạn phát âm.
• Điểm chẩn đoán: Khai thác bệnh sử (khối vùng cổ bẩm sinh, viêm tái diễn), khám thực thể (thường ở phía trước cơ ức-đòn-chũm), chẩn đoán hình ảnh (siêu âm vùng cổ, CT hoặc MRI), chụp đường rò và chọc hút bằng kim nhỏ (FNAC) đều hữu ích. Ở người lớn, tổn thương dạng nang vùng cổ mới xuất hiện cần loại trừ tổn thương ác tính (ví dụ di căn dạng nang đến hạch bạch huyết vùng cổ).

Phương pháp điều trị và lưu ý

• Điều trị bảo tồn:
  • Khi có nhiễm trùng: Sử dụng kháng sinh phù hợp (đường uống hoặc đường tĩnh mạch, tùy tình trạng lâm sàng) và rạch, dẫn lưu khi cần. Sau khi tình trạng viêm thuyên giảm, sẽ lên kế hoạch điều trị triệt để (phẫu thuật).
  • Trong tình trạng viêm cấp, thường trì hoãn việc cắt bỏ hoàn toàn ngay lập tức vì nguy cơ chảy máu, dính và biến chứng tăng lên.
• Điều trị phẫu thuật (điều trị tiêu chuẩn):
  • Phẫu thuật cắt bỏ hoàn toàn (loại bỏ toàn bộ nang và đường rò) là phương pháp điều trị triệt để. Nếu có đường rò, cố gắng lần theo đường rò để cắt bỏ hoàn toàn khi có thể.
  • Để giảm nguy cơ tái phát, nên phẫu thuật khi không có tình trạng viêm.
• Thủ thuật và phương pháp khác:
  • Ở người cao tuổi bị nhiễm trùng tái diễn khiến phẫu thuật khó thực hiện hoặc ở bệnh nhân không thể phẫu thuật, đôi khi có thể cân nhắc thủ thuật giảm nhẹ qua da (ví dụ tiêm chất cản quang sau đó gây xơ hóa), nhưng đây không phải là điều trị tiêu chuẩn.
• Biến chứng và lưu ý liên quan đến phẫu thuật:
  • Biến chứng phẫu thuật: Nguy cơ nhiễm trùng, chảy máu, sẹo, hoại tử da, tổn thương các dây thần kinh lân cận (đặc biệt vùng xung quanh các cơ vùng xương móng thứ 1–3 hoặc các nhánh của dây thần kinh mặt, v.v.) và mạch máu. Có khả năng tái phát do cắt bỏ không chính xác.
  • Khi chẩn đoán, nếu tổn thương mới xuất hiện ở người lớn, nhất thiết phải phân biệt với ung thư di căn dạng nang (đặc biệt là ung thư biểu mô tế bào vảy vùng đầu cổ hoặc tổn thương liên quan đến HPV); có thể cần sinh thiết mô và nội soi bổ sung.
• Quản lý sinh hoạt và lưu ý:
  • Khi bị viêm cấp, không ấn mạnh vào vùng bị ảnh hưởng; nếu xuất hiện dấu hiệu nhiễm trùng (sốt, đau tăng nhanh, chảy mủ), cần đi khám sớm.
  • Khi dùng kháng sinh, phải dùng đủ theo đơn.
  • Nếu dự kiến phẫu thuật, hãy thông báo cho bác sĩ về tiền sử nhiễm trùng, phẫu thuật, dị ứng và các thuốc đang dùng (đặc biệt là thuốc chống đông máu).

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (đồ cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Đồ cần chuẩn bị:
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và thực phẩm bổ sung)
  • Hồ sơ bệnh sử và tiền sử phẫu thuật, dị ứng
  • Bản sao hoặc CD kết quả các xét nghiệm đã thực hiện trước đây (siêu âm, CT/MRI, xét nghiệm máu, v.v.)
  • Ảnh chụp vào thời điểm xuất hiện triệu chứng (thay đổi kích thước khối, ảnh vùng đỏ và chảy mủ)
  • Nhật ký triệu chứng (mức độ đau, sốt, có khó nuốt/khó thở hay không, số lần dẫn lưu mủ)
• Những điều cần chủ động thông báo trước với bác sĩ khi khám ngoại trú:
  • Thời điểm bắt đầu và diễn tiến của triệu chứng (có nhiễm trùng tái diễn hay không)
  • Gần đây có sử dụng kháng sinh khi bị viêm hay không và đáp ứng như thế nào
  • Các triệu chứng đi kèm như khó thở, khó nuốt, sốt, sưng hạch bạch huyết vùng cổ
• Ví dụ câu hỏi nên chuẩn bị để tự hỏi bác sĩ khi khám ngoại trú:
  • Cần thực hiện những xét nghiệm nào để chẩn đoán (siêu âm, CT, MRI, FNAC)?
  • Khi nào cần phẫu thuật? Hiện tại tôi có cần phẫu thuật ngay không?
  • Quy trình phẫu thuật dự kiến và thời gian hồi phục như thế nào?

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Các tác dụng phụ có thể xảy ra của thuốc này (hoặc kháng sinh này) là gì?
• Nguy cơ biến chứng và tỷ lệ tái phát của phẫu thuật (khi cắt bỏ hoàn toàn) là bao nhiêu?
• Cần lưu ý những thói quen sinh hoạt hoặc điều cấm kỵ nào trước và sau phẫu thuật?
• Khả năng ác tính của khối dạng nang vùng cổ mới xuất hiện ở người lớn được đánh giá như thế nào?

Ví dụ câu hỏi dành riêng cho bệnh

• Tôi bị nghi ngờ nang khe mang thứ hai. Cần thực hiện xét nghiệm nào để xác định đường rò có nối đến vùng amiđan (hầu) hay không? (Ví dụ: chụp đường rò, CT)
• Gần đây tôi bị nhiễm trùng tái diễn và hiện vẫn đang dùng thuốc. Làm thế nào để quyết định nên chờ đến khi tình trạng viêm thuyên giảm rồi mới phẫu thuật có an toàn hay cần phẫu thuật ngay lập tức?

(Lưu ý: Quyết định chẩn đoán và điều trị có thể khác nhau tùy theo bệnh sử, khám thực thể và kết quả chẩn đoán hình ảnh của từng người. Thông tin trên chỉ là hướng dẫn chung; hãy trao đổi với bác sĩ phụ trách về các phương pháp xử trí và việc sử dụng thuốc cụ thể.)