Hội chứng Waardenburg

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Tóm tắt định nghĩa: Bệnh thoái hóa cơ do rối loạn di truyền lặn liên kết với nhiễm sắc thể X, phát sinh do khiếm khuyết một phần protein dystrophin. So với thể Duchenne, bệnh khởi phát muộn hơn và tiến triển chậm hơn.
• Nguyên nhân/sinh bệnh học: Nguyên nhân là bất thường gen DMD (dystrophin) trên Xp21. Phần lớn là do mất đoạn, và nhiều biến thể bảo tồn khung đọc, khiến một phần dystrophin còn chức năng được tạo ra, vì vậy triệu chứng nhẹ hơn hoặc xuất hiện muộn hơn. Khoảng 1/3 trường hợp phát sinh do đột biến mới mà không có tiền sử gia đình.
• Triệu chứng chính: Chủ yếu là yếu cơ và teo cơ vùng gần (đặc biệt ở chi dưới), phì đại giả cơ bắp chân và dáng đi không vững. Tuổi khởi phát thường là 5–25 tuổi; bệnh tiến triển từ từ và có thể phải mất vài chục năm mới dẫn đến mất khả năng đi lại. Bệnh cơ tim và yếu cơ hô hấp ít gặp hơn so với thể Duchenne nhưng vẫn có thể xảy ra.
• Các dấu hiệu xét nghiệm hữu ích cho chẩn đoán: CK huyết thanh tăng (chỉ dấu tổn thương cơ), điện cơ (EMG) có dạng bệnh cơ, sinh thiết cơ cho thấy dystrophin có kích thước và lượng bất thường, xét nghiệm di truyền phân tử xác nhận gen DMD (thường là mất đoạn) (quan sát thấy ở >90% trường hợp).

Phương pháp điều trị

• Mục tiêu: Giảm triệu chứng, duy trì chức năng và phòng ngừa biến chứng (tim, hô hấp), cải thiện chất lượng cuộc sống.
• Điều trị bằng thuốc
  • Khi xuất hiện bệnh cơ tim, điều trị theo hướng dẫn điều trị suy tim, chẳng hạn thuốc ức chế ACE (hoặc ARB) và thuốc chẹn beta.
  • Corticosteroid được sử dụng tiêu chuẩn trong thể Duchenne, nhưng ở thể Becker cần cân nhắc thận trọng theo từng bệnh nhân, dựa trên hiệu quả và tác dụng phụ (không có khuyến cáo chung).
  • Điều trị hỗ trợ tùy theo triệu chứng và biến chứng, chẳng hạn thuốc giảm đau và thuốc phòng ngừa loãng xương.
• Phục hồi chức năng và điều trị hỗ trợ
  • Vật lý trị liệu và vận động phù hợp (cường độ thấp, không gây lực kéo; cấm các bài tập gây mỏi cơ quá mức hoặc co cơ đột ngột).
  • Kéo giãn để phòng ngừa co rút khớp, sử dụng dụng cụ chỉnh hình phù hợp (khung tập đi và các thiết bị hỗ trợ).
  • Khi cơ hô hấp yếu, phục hồi chức năng hô hấp và thông khí không xâm lấn vào ban đêm (khi cần).
• Phẫu thuật/thủ thuật
  • Ghép tim hiếm gặp, nhưng trong suy tim giai đoạn cuối cần trao đổi với bác sĩ chuyên khoa tim mạch.
  • Cân nhắc phẫu thuật chỉnh hình do tình trạng đi lại xấu đi kéo dài và co rút (cắt gân, chỉnh sửa khớp).
• Tư vấn di truyền và phòng ngừa
  • Giải thích kiểu di truyền trong gia đình (lặn liên kết với nhiễm sắc thể X), xét nghiệm người mang gen (các thành viên nữ trong gia đình), tư vấn di truyền trước và trong thai kỳ, đồng thời hướng dẫn các lựa chọn chẩn đoán trước sinh.
• Cập nhật và thử nghiệm lâm sàng
  • Các liệu pháp gen được phê duyệt dành riêng cho BMD còn hạn chế. Nghiên cứu và thử nghiệm lâm sàng dựa trên gen (ví dụ: exon skipping, 전달 gen) chủ yếu tập trung vào thể Duchenne, vì vậy nên xác nhận khả năng tham gia thử nghiệm lâm sàng tại các trung tâm chuyên khoa.

Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

Vật dụng và hồ sơ cần chuẩn bị (nếu có thể, hãy in ra và mang theo)

• Danh sách tất cả thuốc và thực phẩm bổ sung đang dùng (bao gồm liều lượng và tần suất dùng)
• Kết quả xét nghiệm trước đây: chỉ số CK, kết quả xét nghiệm di truyền (nếu có báo cáo), kết quả siêu âm tim và điện tâm đồ (ECG), kết quả xét nghiệm chức năng phổi (PFT)
• Tiền sử gia đình (nam giới bị yếu cơ, suy tim khi còn trẻ, v.v.)
• Ghi chép thay đổi triệu chứng: quãng đường đi bộ (ví dụ: bao nhiêu m), những điểm trở nên bất tiện trong sinh hoạt hằng ngày, khó thở hoặc các triệu chứng nghi ngờ ngưng thở khi ngủ (buồn ngủ ban ngày, ngáy to)
• Thông tin về lối sống: thói quen vận động, nghề nghiệp, kế hoạch mang thai (liên quan đến phụ nữ mang gen) Ví dụ các mục bệnh nhân nên ghi trước để trao đổi khi khám ngoại trú (chuẩn bị dưới dạng câu hỏi)
• Triệu chứng bắt đầu từ khi nào và triệu chứng đầu tiên xuất hiện là gì?
• Trong 6–12 tháng gần đây, chức năng (đi bộ, leo cầu thang, v.v.) có thay đổi không?
• Có khó thở, vấn đề hô hấp vào ban đêm hoặc triệu chứng hít sặc (khó nuốt, thường xuyên ho) không?

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Dựa trên tình trạng hiện tại (kết quả chẩn đoán) của tôi, diễn tiến dự kiến sẽ như thế nào?
• Tần suất theo dõi tim và hô hấp được khuyến nghị, và cần thực hiện những xét nghiệm nào?
• Các tác dụng phụ chính của thuốc đang dùng là gì, và trong sinh hoạt hằng ngày cần lưu ý điều gì?
• Bác sĩ khuyến nghị cụ thể chương trình vật lý trị liệu hoặc vận động nào?
• Tôi có khả năng tham gia thử nghiệm lâm sàng hay có được khuyến nghị làm thêm xét nghiệm di truyền không?

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• Biến thể được phát hiện trong kết quả xét nghiệm di truyền của tôi (hoặc người thân) có nguy cơ chính xác như thế nào đối với con cái (khác nhau ở nam và nữ ra sao)? Các lựa chọn xét nghiệm người mang gen và chẩn đoán trước sinh là gì?
• Dựa trên tình trạng tim hiện tại (kết quả siêu âm tim và ECG), bác sĩ đánh giá thế nào về thời điểm bắt đầu thuốc tim và điều trị dự phòng (ví dụ: khuyến nghị bắt đầu thuốc ức chế ACE)?

Hướng dẫn bổ sung

• Khi gây mê/phẫu thuật: Bệnh nhân loạn dưỡng cơ có nguy cơ khi sử dụng một số thuốc gây mê nhất định (ví dụ: suxamethonium) hoặc một số thuốc gây mê dạng hít (như tăng kali máu, tiêu cơ vân, v.v.), vì vậy trước khi gây mê theo kế hoạch, nhất định phải thông báo tiền sử bệnh cho khoa gây mê.
• Tình huống cấp cứu: Khi xuất hiện khó thở cấp tính, đau cơ dữ dội hoặc yếu cơ đột ngột nặng lên, nước tiểu màu nâu đen (nghi ngờ tiêu cơ vân), khuyến cáo lập tức đến cơ sở y tế.