Hội chứng mèo kêu

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Một bệnh lý tâm thần trong đó người bệnh cố ý tạo ra hoặc giả vờ có các triệu chứng thể chất và tâm lý ở chính bản thân mình để thực hiện “vai trò người bệnh” (tên gọi truyền thống: hội chứng Münchausen). Trong hệ thống phân loại DSM-5, tình trạng này chủ yếu được phân loại là factitious disorder (bao gồm tự gây thương tích hoặc giả vờ có triệu chứng). Trường hợp thao túng triệu chứng ở người khác được phân loại là factitious disorder imposed on another (tên gọi trước đây: Munchausen by proxy).
• Nguyên nhân và bệnh sinh:
  • Chưa rõ nguyên nhân sinh học cụ thể. Các yếu tố tâm lý – xã hội đóng vai trò trung tâm (vấn đề gắn bó thời thơ ấu, trải nghiệm được nuông chiều quá mức hoặc bị lạm dụng, lòng tự trọng thấp, khao khát sự quan tâm của người khác).
  • Cơ chế bệnh lý tâm thần: Có thể liên quan đến động cơ muốn đạt được sự bù đắp về mặt cảm xúc (sự chú ý và lòng thương cảm) thông qua “vai trò người bệnh”, né tránh quyền tự chủ và các vấn đề về bản dạng.
• Triệu chứng chính:
  • Than phiền về triệu chứng hoặc tự gây ra triệu chứng mà không có bằng chứng y khoa khách quan (tự gây thương tích, dùng thuốc, thao túng kết quả xét nghiệm, v.v.).
  • Có kiến thức quá mức về thuật ngữ y khoa và quy trình xét nghiệm, đi khám nhiều bệnh viện và bác sĩ (doctor/hospital shopping, peregrination).
  • Kết quả xét nghiệm hoặc điều trị không nhất quán hoặc khó giải thích.
  • Trong nhiều trường hợp, động cơ chính là bản thân “vai trò người bệnh” hơn là lợi ích (tiền bạc hoặc pháp lý).
  • Dạng gây ra ở người khác (dạng ủy thác) là trường hợp làm cho người được chăm sóc (chủ yếu là trẻ em hoặc người cao tuổi) thực sự bị bệnh hoặc tuyên bố họ bị bệnh, từ đó khiến họ phải tiếp tục sử dụng dịch vụ y tế.

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc chung:
  • Trọng tâm là tránh các thủ thuật hoặc xét nghiệm xâm lấn không cần thiết, xây dựng mối quan hệ đáng tin cậy với người bệnh và quản lý phối hợp với chuyên gia sức khỏe tâm thần.
  • Hiệu quả điều trị còn hạn chế và cần tiếp cận lâu dài.
• Tâm lý trị liệu:
  • Thông qua liệu pháp tâm lý (tâm lý trị liệu chuyên sâu, liệu pháp nhận thức hành vi (CBT), liệu pháp liên cá nhân, v.v.) để giải quyết động cơ, điều hòa cảm xúc và các vấn đề trong quan hệ với người khác.
  • Nếu đồng mắc như rối loạn nhân cách ranh giới, có thể cân nhắc DBT (liệu pháp hành vi biện chứng).
• Điều trị bằng thuốc:
  • Không có thuốc được phê duyệt nào trực tiếp điều chỉnh bản thân hành vi tạo ra các triệu chứng giả.
  • Đối với các triệu chứng tâm thần đồng mắc như trầm cảm hoặc lo âu, áp dụng điều trị bằng thuốc tiêu chuẩn như SSRI.
• Can thiệp ở cấp hệ thống y tế:
  • Chỉ định một bác sĩ chịu trách nhiệm duy nhất (singular care coordinator) và chia sẻ hồ sơ y tế để ngăn ngừa xét nghiệm hoặc điều trị trùng lặp.
  • Đội ngũ điều trị cần có lập trường nhất quán (đồng cảm nhưng đặt ra giới hạn điều trị), đồng thời thẩm định nghiêm ngặt các thủ thuật xâm lấn không cần thiết.
  • Trong trường hợp dạng ủy thác, cần lập tức kết nối với cơ quan phúc lợi trẻ em và các biện pháp pháp lý khi cần.
• Cấp cứu và nhập viện:
  • Khi có tự gây thương tích hoặc gây ra tình trạng đe dọa tính mạng, cần nhập viện tâm thần hoặc đồng thời tiến hành điều trị chấn thương và điều trị nội khoa.
• Lưu ý khi điều trị:
  • Tránh chỉ trích trực tiếp hoặc đối chất buộc tội vì có thể dẫn đến chấm dứt mối quan hệ.
  • Ghi chép tài liệu đầy đủ (các dấu hiệu chẩn đoán, sự thiếu nhất quán giữa hành vi và lời khai, v.v.).
  • Cần phối hợp với gia đình và các cơ sở y tế khác.

Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng/tài liệu cần chuẩn bị:
  • Danh sách các loại thuốc đang sử dụng (bao gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn, thuốc Đông y và thực phẩm bổ sung)
  • Bản sao các chẩn đoán, lần nhập viện, phẫu thuật và kết quả xét nghiệm trước đây (nếu có thể, ghi rõ ngày tháng và tên bệnh viện)
  • Nhật ký ghi lại thời điểm bắt đầu, diễn tiến và biến động của triệu chứng (nếu có)
  • Danh sách các bệnh viện và bác sĩ đã đến khám gần đây cùng bản sao hồ sơ khám bệnh
  • Tiền sử sức khỏe tâm thần (trầm cảm, lo âu, tiền sử tự gây thương tích, v.v.) và tiền sử gia đình
• Thông tin cốt lõi cần cung cấp cho nhân viên y tế khi khám ngoại trú:
  • Yếu tố khởi phát triệu chứng và kiểu hình triệu chứng (khi nào triệu chứng nặng hơn, điều gì giúp cải thiện triệu chứng)
  • Mức độ ảnh hưởng hiện tại đến chức năng hằng ngày (công việc, học tập, gia đình)
  • Có nguy cơ tự gây thương tích hoặc tiền sử gây hại cho người khác hay không (báo cáo trung thực)
• Tài liệu hữu ích khi cho nhân viên y tế xem tại buổi khám ngoại trú:
  • Hình ảnh và phiếu nhận xét xét nghiệm trước đây, đơn thuốc gần đây, hồ sơ các lần đến bệnh viện và bác sĩ

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• "Những nguyên nhân có thể có của tình trạng này là gì?"
• "Bác sĩ khuyến nghị kế hoạch xét nghiệm hoặc điều trị nào, và mục đích của kế hoạch đó là gì?"
• "Tác dụng phụ và hiệu quả dự kiến của thuốc này (hoặc phương pháp điều trị này) là gì?"
• "Nếu không điều trị, những nguy cơ dự kiến (biến chứng) là gì?"
• "Điều trị sức khỏe tâm thần sẽ được tiến hành theo cách nào và có thể kéo dài bao lâu?"

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• "Tôi (hoặc người được chăm sóc) đã nhiều lần đi khám ở nhiều bệnh viện; từ nay nên điều phối việc sử dụng dịch vụ y tế như thế nào (chẳng hạn như chỉ định một người điều phối duy nhất)?"
• "Khi bệnh viện đề nghị một thủ thuật hoặc xét nghiệm xâm lấn, làm thế nào để hạn chế một cách an toàn, và khi cần thì bác sĩ sẽ quyết định theo quy trình nào?"
• (Dành cho trường hợp dạng ủy thác) "Bác sĩ có thể cho tôi biết cần có những biện pháp bảo vệ và thủ tục pháp lý nào để bảo đảm an toàn cho trẻ em (hoặc người bệnh được chăm sóc) không?"