Hội chứng Lesch-Nyhan

1) Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Đây là một bệnh lý thần kinh, trong đó xuất hiện cảm giác khó chịu ở chân (hoặc hiếm khi ở tay) khi nghỉ ngơi (ngồi hoặc nằm), kèm theo sự thôi thúc mạnh mẽ muốn cử động; các triệu chứng thường nặng hơn vào buổi tối và ban đêm, gây rối loạn giấc ngủ. Cảm giác khó chịu có thể là ngứa ran, như có côn trùng bò, căng tức, tê rần, v.v.
• Nguyên nhân chính và sinh lý bệnh:
  • Nguyên nhân chính xác chưa rõ. Người ta cho rằng tình trạng này có liên quan đến rối loạn chức năng hệ dopamine, đồng thời rối loạn chuyển hóa sắt (Fe), bao gồm thiếu sắt ở não và ngoại vi, cũng là yếu tố liên quan.
  • Có thể liên quan đến bệnh lý thần kinh ngoại biên, suy thận, đái tháo đường, thiếu máu, thai kỳ (đặc biệt là giai đoạn cuối thai kỳ), v.v.
  • Một số thuốc (thuốc chống loạn thần, thuốc chống trầm cảm, thuốc kháng histamine, một số thuốc chống nôn, v.v.) có thể gây ra hoặc làm nặng thêm các triệu chứng.
• Triệu chứng chính:
  • Thôi thúc mạnh mẽ muốn cử động chân (thường đi kèm cảm giác khó chịu)
  • Nặng hơn khi nghỉ ngơi hoặc không cử động, tạm thời thuyên giảm khi cử động
  • Mất ngủ, buồn ngủ ban ngày và mệt mỏi do triệu chứng nặng hơn vào buổi tối và ban đêm
  • Trong một số trường hợp, triệu chứng có thể lan sang tay hoặc toàn thân
• Tiêu chuẩn chẩn đoán (tóm tắt theo tiêu chuẩn của Hội Nghiên cứu Quốc tế): có thể chẩn đoán lâm sàng khi đáp ứng 5 điều kiện sau: ① thôi thúc muốn cử động, ② nặng hơn khi nghỉ ngơi, ③ thuyên giảm khi cử động, ④ xuất hiện hoặc nặng hơn vào buổi tối và ban đêm, ⑤ không thể giải thích bằng bệnh lý khác

2) Phương pháp điều trị

• Xét nghiệm và đánh giá trước khi chẩn đoán:
  • Xét nghiệm máu: CBC (kiểm tra thiếu máu), ferritin (dự trữ sắt), kiểm tra thiếu sắt, xét nghiệm nước tiểu và chức năng thận, đường huyết, v.v.
  • Khám thần kinh: nếu nghi ngờ bệnh lý thần kinh ngoại biên, thực hiện đo dẫn truyền thần kinh
  • Đa ký giấc ngủ (Polysomnography): khi triệu chứng không điển hình, có kèm rối loạn giấc ngủ khác hoặc cần kiểm tra PLMS
• Điều trị không dùng thuốc (triệu chứng nhẹ và điều trị cơ bản):
  • Duy trì thói quen ngủ đều đặn (cố định giờ ngủ và giờ thức dậy), hạn chế caffeine, nicotine và uống quá nhiều rượu
  • Tập aerobic đều đặn và giãn cơ nhẹ; tránh tập luyện quá sức trước khi đi ngủ
  • Có thể thử ngâm chân, massage, chườm ấm hoặc lạnh chân, thiết bị kích thích thần kinh hoặc ép (một số thiết bị hỗ trợ)
  • Kiểm soát mệt mỏi và căng thẳng
• Điều trị bằng thuốc (trường hợp từ mức độ trung bình trở lên hoặc gây suy giảm chức năng):
  • Bổ sung sắt: nếu nồng độ ferritin thấp (thông thường áp dụng ngưỡng ferritin <50 μg/L, trong một số trường hợp áp dụng ngưỡng <75 μg/L), cân nhắc bổ sung sắt đường uống hoặc sắt tĩnh mạch khi cần. Cần tuân theo các chỉ số sắt trong máu và chỉ định của bác sĩ.
  • Nhóm phối tử alpha-2-delta (gabapentin enacarbil, pregabalin): thường được khuyến nghị là lựa chọn hàng đầu trong trường hợp kèm đau hoặc việc sử dụng thuốc tác động lên dopamine gây nhiều trở ngại.
  • Thuốc chủ vận dopamine (pramipexole, ropinirole, miếng dán rotigotine, v.v.): có hiệu quả cao trong thời gian ngắn. Khi sử dụng lâu dài, có nguy cơ “tăng nặng triệu chứng (augmentation)” và rối loạn kiểm soát xung động, vì vậy cần thận trọng khi sử dụng liên tục trong thời gian dài.
  • Nhóm benzodiazepine (clonazepam, v.v.): có thể dùng để hỗ trợ duy trì giấc ngủ, nhưng không phải là điều trị tiêu chuẩn cho bản thân triệu chứng RLS.
  • Thuốc giảm đau opioid: chỉ cân nhắc sử dụng ở bệnh nhân nặng hoặc khó điều trị (cần thận trọng do nguy cơ tác dụng phụ và nghiện thuốc).
• Thủ thuật/phẫu thuật: phần lớn không cần thiết. Hiếm khi có thể cần điều trị rối loạn tuần hoàn ngoại biên hoặc bệnh lý thần kinh.
• Lưu ý:
  • Khi sử dụng thuốc dopamine lâu dài, có nguy cơ augmentation (triệu chứng bắt đầu sớm hơn hoặc tăng cường độ và tần suất) và rối loạn kiểm soát xung động (cờ bạc, mua sắm quá mức, v.v.)
  • Trao đổi với bác sĩ về những thay đổi triệu chứng khi thay đổi hoặc ngừng thuốc
  • Do việc sử dụng thuốc bị hạn chế trong thai kỳ, ưu tiên các phương pháp hỗ trợ và bổ sung sắt

3) Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị · các mục cần xác nhận trước khi khám)

• Vật dụng cần chuẩn bị:
  • Danh sách tất cả thuốc và thực phẩm bổ sung đang sử dụng (bao gồm liều lượng và thời gian dùng)
  • Kết quả chẩn đoán và xét nghiệm trước đây (kết quả CBC, ferritin, xét nghiệm chức năng thận và gan gần đây, v.v.)
  • Nhật ký giấc ngủ (thời điểm xuất hiện triệu chứng, thời điểm triệu chứng nặng nhất, thời gian bắt đầu/kết thúc giấc ngủ, buồn ngủ ban ngày, v.v.) — khuyến nghị ghi chép trong 1–2 tuần
  • Ghi chú về kiểu xuất hiện triệu chứng (khi nghỉ ngơi, khi hoạt động, thuốc gây khởi phát, v.v.)
  • Tình trạng mang thai (phụ nữ trong độ tuổi sinh sản nên chuẩn bị thông tin về kỳ kinh gần đây và tiền sử mang thai)
  • Bệnh đi kèm (đái tháo đường, suy thận, bệnh lý thần kinh, v.v.) và tiền sử phẫu thuật
• Thông tin hữu ích để cung cấp cho bác sĩ khi khám (có thể chuẩn bị dưới dạng câu hỏi mẫu):
  • Thời điểm bắt đầu triệu chứng và diễn biến thay đổi (nặng lên hoặc thuyên giảm)
  • Những hành động giúp giảm triệu chứng (triệu chứng có thuyên giảm khi cử động hay không)
  • Ảnh hưởng đến sinh hoạt và công việc ban ngày (có buồn ngủ ban ngày hoặc giảm khả năng tập trung hay không)

4) Ví dụ về các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• “Trong trường hợp của tôi, cần thực hiện những xét nghiệm nào (ferritin, chức năng thận, v.v.)?”
• “Điều trị đầu tay được khuyến nghị là gì, hiệu quả dự kiến và tác dụng phụ là gì?”
• “Nguy cơ khi sử dụng thuốc dự định dùng trong thời gian dài (augmentation, rối loạn kiểm soát xung động, v.v.) và cách xử trí là gì?”
• “Các lựa chọn điều trị thay đổi như thế nào khi đang mang thai hoặc có kế hoạch mang thai?”
• “Có thể cải thiện ngay những điểm nào trong lối sống?”

5) Ví dụ về các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• “Ferritin của tôi (hoặc kết quả xét nghiệm máu gần đây) là X; tôi có cần bổ sung sắt không? Nên dùng đường uống hay đường tĩnh mạch?”
• “Nếu sử dụng thuốc dopamine, cần theo dõi như thế nào để giảm nguy cơ ‘tăng nặng triệu chứng (augmentation)’? Có những lựa chọn thay thế thuốc nào?”

Tóm tắt bổ sung

• Bệnh này chủ yếu được chẩn đoán lâm sàng; việc kiểm tra nồng độ sắt trong máu và đánh giá giấc ngủ cũng như tiền sử sử dụng thuốc là rất quan trọng. Trong nhiều trường hợp, tình trạng có thể cải thiện nhờ thay đổi lối sống và bổ sung sắt; việc điều trị bằng thuốc cần được bắt đầu sau khi trao đổi với bác sĩ chuyên khoa, dựa trên mức độ triệu chứng và tình trạng của bệnh nhân.