Sốt Q

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Nguyên nhân: Bệnh truyền nhiễm từ động vật sang người do Coxiella burnetii gây ra. Lây truyền chủ yếu qua tiếp xúc với gia súc bị nhiễm (bò·cừu·dê), hít phải dịch tiết·nhau thai·bụi bị ô nhiễm (khí dung), tiêu thụ các sản phẩm sữa bị ô nhiễm và qua ve truyền. Lây truyền từ người sang người rất hiếm.
• Sinh lý bệnh: Là tác nhân gây bệnh nội bào, sinh sản trong đại thực bào của vật chủ. Ở giai đoạn cấp tính, bệnh chủ yếu gây các triệu chứng ở phổi và toàn thân (sốt, triệu chứng hô hấp, tổn thương gan, v.v.); ở một số người, sau khi lan truyền theo đường máu và chuyển thành mạn tính, bệnh gây tổn thương các cơ quan cụ thể như viêm nội tâm mạc·nhiễm trùng mạch máu. Trong đáp ứng kháng thể, kháng thể phase II liên quan đến giai đoạn cấp tính, còn IgG phase I cao liên quan đến giai đoạn mạn tính (đặc biệt là viêm nội tâm mạc).
• Triệu chứng chính: Thời gian ủ bệnh thường 2–3 tuần. Sốt, ớn lạnh, đau đầu, đau cơ, mệt mỏi, ho khan, đau họng. Có thể xuất hiện các triệu chứng đường tiêu hóa (nôn·tiêu chảy), gan to·dấu hiệu viêm gan, phát ban (hiếm). Khi chuyển thành mạn tính, các vấn đề chính là viêm nội tâm mạc (sốt, sụt cân, tiếng thổi tim, v.v.) và nhiễm trùng mạch máu.

Phương pháp điều trị

• Sốt Q cấp tính
  • Điều trị đầu tay: Doxycycline 100 mg uống cách nhau 12 giờ, thường trong 14 ngày (có thể kéo dài tùy tình trạng lâm sàng).
  • Trường hợp chống chỉ định doxycycline như phụ nữ mang thai·trẻ em: Trong thời kỳ mang thai (đặc biệt là 3 tháng đầu) và thời kỳ cho con bú, có thể cân nhắc trimethoprim-sulfamethoxazole (TMP-SMX), nhưng việc lựa chọn thuốc cần được thảo luận với chuyên khoa sản phụ khoa·bệnh truyền nhiễm.
• Sốt Q mạn tính (viêm nội tâm mạc hoặc tổn thương mô dai dẳng)
  • Phác đồ khuyến cáo: Phối hợp doxycycline + hydroxychloroquine (thời gian điều trị thường tối thiểu 12–18 tháng; nếu là viêm nội tâm mạc thì lâu hơn, cần theo dõi kháng thể trong quá trình điều trị).
  • Ngoài điều trị kháng khuẩn, nếu van tim bị tổn thương do viêm nội tâm mạc, có thể cần phẫu thuật thay van tim.
• Điều trị hỗ trợ: Kiểm soát sốt·đau, bù dịch, theo dõi bất thường chức năng gan.
• Lưu ý:
  • Nuôi cấy Coxiella là xét nghiệm nguy cơ cao (BSL-3), do đó cần tuân thủ an toàn phòng xét nghiệm.
  • Thời gian điều trị và lựa chọn thuốc được điều chỉnh tùy theo tình trạng người bệnh (mang thai, bệnh nền, tình trạng miễn dịch, có van tim nhân tạo hay không).

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng và hồ sơ cần chuẩn bị
  • Danh sách các thuốc đang dùng (thuốc kê đơn·thuốc không kê đơn·thực phẩm bổ sung)
  • Hồ sơ dị ứng thuốc
  • Ngày bắt đầu và diễn tiến triệu chứng (thời gian sốt kéo dài, thay đổi của các triệu chứng hô hấp/toàn thân)
  • Tiền sử tiếp xúc với động vật (loài, có tiếp xúc gần đây với động vật sinh con·sảy thai hay không), tiền sử nghề nghiệp (chăn nuôi·giết mổ·bác sĩ thú y, v.v.)
  • Có đang mang thai hoặc cho con bú hay không
  • Bệnh tim trước đây (bệnh van tim·van tim nhân tạo), có vật liệu ghép mạch máu hay không
  • Kết quả xét nghiệm trước đây (xét nghiệm chức năng gan, xét nghiệm máu, X-quang/CT ngực, xét nghiệm kháng thể, v.v.)
• Các xét nghiệm có thể được thực hiện khi khám ngoại trú
  • Huyết thanh học (IgG phase I/II, IgM), PCR (máu hoặc mô), xét nghiệm máu cơ bản (LFT, CBC), chẩn đoán hình ảnh ngực, siêu âm tim qua thực quản (TEE) khi nghi ngờ viêm nội tâm mạc

Ví dụ câu hỏi (để xác nhận với bác sĩ):

• Gần đây bạn có từng tiếp xúc với động vật (đặc biệt là gia súc vừa sinh con) không?
• Nếu đang mang thai: Hiện bạn đang mang thai được bao nhiêu tuần?

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Tác dụng phụ của thuốc này là gì? (Đặc biệt liên quan đến doxycycline·hydroxychloroquine)
• Thời gian điều trị kéo dài bao lâu và cần theo dõi bằng xét nghiệm kháng thể cho đến khi nào?
• Tiêu chí để đánh giá nguy cơ chuyển thành mạn tính (viêm nội tâm mạc) là gì?
• Nếu vẫn phải tiếp tục phơi nhiễm do công việc, cần thực hiện biện pháp phòng ngừa nào?
• Nếu đang mang thai hoặc cho con bú, các lựa chọn điều trị và nguy cơ là gì?

Ví dụ câu hỏi tùy chỉnh theo bệnh

• Tôi có van tim nhân tạo (hoặc bệnh van tim bẩm sinh), và hiện xét nghiệm kháng thể cho thấy IgG phase I cao. Khả năng bị sốt Q mạn tính (viêm nội tâm mạc) ở mức nào, và cần thực hiện thêm xét nghiệm hoặc biện pháp nào?
• Gần đây tôi đã tiếp xúc tại một sự kiện gia súc sinh con và đang bị sốt. Nếu nghi ngờ sốt Q cấp tính, cần ưu tiên thực hiện xét nghiệm nào và có kháng sinh nào cần bắt đầu cấp cứu không?

(Tóm tắt tham khảo)

• Phòng ngừa: Xử lý thích hợp các sản phẩm sinh nở của động vật bị nhiễm, tiệt trùng·thanh trùng các sản phẩm sữa ở nhiệt độ thấp, kiểm soát ve, sử dụng phương tiện bảo hộ cá nhân (PPE) trong các ngành nghề nguy cơ cao, tiêm vắc-xin cho nhóm nguy cơ cao ở một số quốc gia (cần xét nghiệm kháng thể trước khi tiêm).
• Biến chứng: Có thể xảy ra viêm gan, viêm cơ tim, viêm thận, viêm màng não vô khuẩn, viêm nội tâm mạc mạn tính·nhiễm trùng mạch máu, hội chứng mệt mỏi mạn tính, v.v.
• Đánh giá qua xét nghiệm: Giai đoạn cấp tính có sự gia tăng kháng thể phase II (đặc biệt là IgM/IgG), còn giai đoạn mạn tính thì IgG phase I cao là chỉ dấu chính.