Hội chứng Noonan

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Tóm tắt định nghĩa: Hội chứng Noonan (Noonan syndrome) là một bệnh di truyền đi kèm với dị tật bẩm sinh, các đặc điểm khuôn mặt đặc trưng, dị tật tim và nhiều biểu hiện lâm sàng rất đa dạng.
• Nguyên nhân/di truyền: Chủ yếu di truyền theo kiểu trội trên nhiễm sắc thể thường. Trong nhiều trường hợp, bệnh phát sinh do đột biến mới mà không có tiền sử gia đình. Các biến thể bệnh lý của những gen liên quan đến đường truyền tín hiệu Ras–MAPK (ví dụ: PTPN11, SOS1, RAF1, KRAS, NRAS, RIT1, v.v.) được cho là nguyên nhân.
• Sinh lý bệnh: Sự hoạt hóa quá mức của hệ thống truyền tín hiệu Ras–MAPK ảnh hưởng đến quá trình tăng sinh, biệt hóa tế bào và phát triển, dẫn đến bất thường phát triển toàn thân và dị tật các cơ quan.
• Triệu chứng chính (tần suất và đặc điểm)
  • Đặc điểm khuôn mặt: khoảng cách giữa hai mắt rộng (hypertelorism), sụp mi (ptosis), trán rộng·cằm nhỏ, vị trí tai bất thường, v.v.
  • Tim: dị tật tim bẩm sinh (khoảng 60–70%), đặc biệt là hẹp van động mạch phổi (pulmonary valve stenosis) và bệnh cơ tim phì đại (hypertrophic cardiomyopathy, 20–30%)
  • Tăng trưởng·phát triển: khi sinh thường bình thường nhưng có chậm tăng trưởng·tầm vóc thấp (50–70% có tầm vóc thấp ở tuổi dậy thì), chậm phát triển·khó khăn học tập (bao gồm khuyết tật trí tuệ mức độ nhẹ)
  • Cơ quan sinh dục: tinh hoàn ẩn ở trẻ trai (60–80%)
  • Nhãn khoa (khoảng 95%): lác, tật khúc xạ (cận thị·viễn thị), sụp mi, v.v.
  • Bất thường chảy máu·đông máu, bất thường hệ bạch huyết (phù khi sơ sinh), vấn đề thính lực, bất thường da·răng·hệ cơ xương, v.v.
  • Khác: giảm hormone tăng trưởng (khoảng 45%), hiếm khi tăng nguy cơ mắc bệnh bạch cầu
• Dịch tễ học: Được ghi nhận ở khoảng 1 trên 1.000–2.500 trẻ sơ sinh (tần suất khác nhau tùy theo thống kê).

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc: Hiện chưa có phương pháp điều trị triệt để; cần tiếp cận đa chuyên khoa tùy theo triệu chứng và chuyên khoa liên quan (di truyền y học, nội tiết nhi, tim mạch nhi, nhãn khoa, tai mũi họng, chỉnh hình, ngoại khoa, phục hồi chức năng, v.v.).
• Liên quan đến tim
  • Hẹp van động mạch phổi: khi từ mức độ trung bình trở lên, cân nhắc nong van bằng bóng qua ống thông hoặc điều trị phẫu thuật
  • Bệnh cơ tim phì đại: điều trị bằng thuốc (thuốc chẹn beta, thuốc chẹn kênh canxi, v.v.); trong trường hợp nặng, điều trị phẫu thuật·cơ học hoặc quản lý suy tim
  • Khuyến nghị theo dõi định kỳ bằng siêu âm tim·điện tâm đồ
• Liên quan đến tăng trưởng
  • Điều trị bằng hormone tăng trưởng: đã ghi nhận hiệu quả ở bệnh nhân có tầm vóc thấp, sẽ được đánh giá trước khi sử dụng (cần theo dõi hiệu quả và tác dụng phụ)
• Can thiệp ngoại khoa
  • Chỉnh sửa sớm tinh hoàn ẩn (nhằm giảm nguy cơ vô sinh·ung thư), phẫu thuật chỉnh sửa sụp mi, phẫu thuật dị tật lồng ngực·cột sống, v.v. khi cần thiết
• Điều trị phát triển và chức năng
  • Can thiệp sớm (trị liệu ngôn ngữ, vật lý trị liệu, hoạt động trị liệu, giáo dục đặc biệt, v.v.)
• Quản lý chảy máu·đông máu
  • Đánh giá nguy cơ chảy máu trước phẫu thuật (xét nghiệm đông máu·xét nghiệm chức năng tiểu cầu, v.v.) và chuẩn bị liệu pháp truyền máu khi cần
• Khác
  • Khi bị khiếm thính: sử dụng máy trợ thính·phục hồi thính lực; khi suy giảm chức năng tuyến giáp: liệu pháp thay thế hormone tuyến giáp, v.v.
• Theo dõi lâu dài: theo dõi tăng trưởng, định kỳ quan sát tình trạng tim·nội tiết·thính lực·phát triển

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng cần chuẩn bị và những điều cần kiểm tra
  • Danh sách các thuốc đang sử dụng (bao gồm liều lượng·tần suất)
  • Tiền sử các cuộc phẫu thuật·gây mê quan trọng
  • Kết quả siêu âm tim, điện tâm đồ, xét nghiệm di truyền trước đây (nếu có, mang bản gốc hoặc bản tóm tắt)
  • Biểu đồ tăng trưởng gần đây (chiều cao·cân nặng), kết quả đánh giá phát triển (đánh giá ngôn ngữ·nhận thức)
  • Tiền sử chảy máu (dễ bị bầm tím·chảy máu cam thường xuyên·chảy máu khi phẫu thuật), tiền sử gia đình (triệu chứng tương tự hoặc biến thể gen)
  • Xét nghiệm thính lực·kết quả khám nhãn khoa (kết quả kiểm tra mắt)
• Những nội dung nên giải thích trước với bác sĩ khi đến khám ngoại trú
  • Thời điểm bắt đầu và diễn tiến của triệu chứng (ví dụ: độ tuổi bắt đầu chậm tăng trưởng, triệu chứng tim có nặng lên hay không)
  • Tình trạng ngủ·bú·ăn uống, khả năng vận động và những thay đổi trong việc học tập
• Ví dụ câu hỏi (bệnh nhân·người chăm sóc có thể sử dụng ngay khi khám ngoại trú)
  • "Trong số các kết quả xét nghiệm đã thực hiện, có mục nào cần đặc biệt lưu ý không?"
  • "Tình trạng tim của bệnh nhân này (dựa trên siêu âm tim·điện tâm đồ) cần được theo dõi bao lâu một lần?"

Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• Hiệu quả dự kiến và các tác dụng phụ có thể xảy ra của thuốc (hoặc phương pháp điều trị) này là gì?
• Điều trị bằng hormone tăng trưởng có được khuyến nghị cho tôi (hoặc con tôi) không? Hiệu quả tăng trưởng dự kiến và kế hoạch theo dõi như thế nào?
• Khi phẫu thuật có điểm nào cần đặc biệt lưu ý không (nguy cơ chảy máu, nguy cơ gây mê, v.v.)?
• Trong sinh hoạt hằng ngày về sau cần lưu ý những điều gì (vận động, hoạt động ở trường, v.v.)?
• Các thành viên trong gia đình có cùng nguy cơ di truyền hay không, và có khuyến nghị xét nghiệm gia đình không? Có thể nhận tư vấn di truyền như thế nào?

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• Liên quan đến gen·gia đình
  • "Biến thể được xác nhận trong xét nghiệm nằm ở gen nào (ví dụ: PTPN11, SOS1, v.v.)? Biến thể này ảnh hưởng như thế nào đến tiên lượng hoặc nguy cơ phát sinh biến chứng?"
  • "Bác sĩ có khuyến nghị xét nghiệm gen gia đình cho cha mẹ·anh chị em không? Nguy cơ tái phát khi mang thai·sinh con được giải thích như thế nào?"
• Liên quan đến điều trị·thủ thuật
  • "Nếu thực hiện phẫu thuật tim hoặc nong van bằng bóng, có cần xét nghiệm bổ sung do bất thường đông máu không? Cần chuẩn bị như thế nào trước phẫu thuật?"
  • "Trước·trong·sau khi bắt đầu điều trị bằng hormone tăng trưởng, cần thực hiện những xét nghiệm nào và bao lâu một lần (siêu âm tim, IGF-1, đường huyết, v.v.)?"