Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Tóm tắt định nghĩa: Genu valgum (chân chữ X) là tình trạng bất thường về trục của chân, trong đó khi đứng, phần dưới đầu gối tách ra khiến khoảng cách giữa hai mắt cá chân rộng hơn. Ở trẻ em, genu valgum sinh lý (bình thường) khá phổ biến và thường cải thiện khi trẻ lớn lên.
- Nguyên nhân chính
- Kiểu phát triển sinh lý (thường gặp ở trẻ nhỏ và trẻ sơ sinh; thường gặp trong khoảng 2–10 tuổi; phần lớn cải thiện vào khoảng 7–8 tuổi)
- Bệnh xương chuyển hóa (ví dụ: còi xương, thiếu vitamin D)
- Tổn thương đĩa tăng trưởng của xương (chấn thương, nhiễm trùng)
- Bất thường phát triển hệ xương như bệnh xương di truyền, loạn sản xương
- Hiếm gặp: khối u, bệnh thần kinh cơ, v.v.
- Sinh lý bệnh (tóm tắt): Sự mất cân bằng của đĩa tăng trưởng xương đùi·xương chày hoặc biến dạng cấu trúc xương khiến trục cơ học của khớp gối lệch ra ngoài, làm tăng áp lực ở mặt trong đầu gối và gây căng các mô mềm ở mặt ngoài.
- Triệu chứng chính
- Hình dạng chân chữ X dễ nhận thấy bằng mắt (tăng khoảng cách giữa hai mắt cá chân)
- Dáng đi bất thường, thường xuyên vấp ngã
- Đau đầu gối hoặc cổ tay, v.v. (đặc biệt khi biến dạng nặng hoặc ở người trưởng thành)
- Trường hợp nặng có thể dẫn đến rối loạn tăng trưởng hoặc mất cân bằng trong khớp
- Điểm chính trong chẩn đoán
- Khám lâm sàng (đo khoảng cách giữa đầu gối·mắt cá chân khi đứng, quan sát dáng đi)
- X-quang toàn trục chi dưới khi chịu trọng lượng (long-leg): đánh giá trục cơ học và góc đầu gối (cần chụp X-quang thường quy để đánh giá chi tiết)
- Khi cần, xét nghiệm máu (vitamin D, canxi·phốt pho·ALP, v.v.), đánh giá đĩa tăng trưởng, xác nhận tiền sử chấn thương trước đây và tiền sử gia đình
Phương pháp điều trị
- Theo dõi (phần lớn trẻ em)
- Genu valgum sinh lý: do khả năng tự cải thiện theo độ tuổi cao nên nguyên tắc là theo dõi trong độ tuổi 2–10
- Khuyến nghị theo dõi định kỳ và chụp ảnh/X-quang để theo dõi diễn tiến
- Điều trị bảo tồn
- Điều trị nguyên nhân (ví dụ: còi xương → bổ sung vitamin D·canxi)
- Vật lý trị liệu: giúp cải thiện chức năng thông qua tăng cường sức mạnh cơ (cơ mặt trong) và các bài tập vận động
- Nẹp chỉnh hình (orthosis): nhìn chung không hiệu quả đối với genu valgum sinh lý và trong nhiều trường hợp không được khuyến nghị. Chỉ sử dụng theo đánh giá của chuyên gia đối với nguyên nhân bệnh lý hoặc một số trường hợp cụ thể.
- Phẫu thuật trong giai đoạn tăng trưởng (khi xương vẫn còn phát triển)
- Điều chỉnh tăng trưởng có kiểm soát (temporary hemiepiphysiodesis, guided growth): tạm thời ức chế một bên đĩa tăng trưởng để điều chỉnh dần dần (ví dụ: dùng nẹp·vít). Tương đối an toàn và phục hồi nhanh.
- Phẫu thuật ở người trưởng thành hoặc sau khi kết thúc tăng trưởng
- Phẫu thuật cắt xương chỉnh trục (osteotomy): cắt xương để điều chỉnh trục (cần phục hồi chức năng)
- Khi kèm viêm khớp nặng, có thể cân nhắc phẫu thuật thay khớp, v.v.
- Tiêu chí lựa chọn điều trị
- Tuổi, mức độ biến dạng (góc, khoảng cách), tình trạng tiến triển, có hay không đau·rối loạn chức năng, có hay không nguyên nhân nền
- Lưu ý/tự chăm sóc
- Tránh sử dụng nẹp chỉnh hình không cần thiết trong giai đoạn tăng trưởng
- Nếu nghi ngờ có đau·rối loạn dáng đi·biến dạng tiến triển, cần sớm tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa
- Kết hợp điều trị thích hợp các bệnh lý nền (như còi xương, v.v.)
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng cần mang theo
- Danh sách các thuốc đang sử dụng (bao gồm cả thực phẩm bổ sung dành cho trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ)
- Kết quả xét nghiệm trước đây·phim X-quang (nếu có thể, bản gốc hoặc CD)
- Thời điểm bắt đầu triệu chứng, diễn tiến (nặng lên·cải thiện), mức độ đau (nhật ký cơn đau), video dáng đi (dùng điện thoại thông minh quay từ phía trước·phía sau·bên cạnh)
- Tiền sử gia đình (cha mẹ·anh chị em ruột có biến dạng tương tự hay không), tiền sử chấn thương·nhiễm trùng trước đây ở đầu gối·chân
- Những mục nên ghi lại khi khám
- Mức độ bất tiện trong sinh hoạt hằng ngày (hạn chế vận động, tần suất thường xuyên bị ngã)
- Tình huống xuất hiện cơn đau (khi nghỉ ngơi/khi vận động/ban đêm, v.v.)
- Tăng trưởng và phát triển (tốc độ tăng chiều cao, các bất thường khác của hệ xương)
- Các hạng mục xét nghiệm có thể đề nghị (xác nhận trước)
- X-quang toàn trục chi dưới khi chịu trọng lượng (long-leg), X-quang thường quy khớp gối
- Xét nghiệm máu (vitamin D, canxi·phốt pho·ALP, v.v.) — khi nghi ngờ còi xương
- Khi cần, tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa chỉnh hình và giải thích kế hoạch điều trị phẫu thuật
Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- "Khả năng chân của tôi (của con tôi) tự cải thiện là bao nhiêu?"
- "Những xét nghiệm nào được khuyến nghị và lý do là gì?"
- "Nguy cơ và lợi ích dự kiến của các phương pháp điều trị (thuốc·vật lý trị liệu·phẫu thuật) là gì?"
- "Trong sinh hoạt, cần tránh những hoạt động nào hoặc nên tập những bài vận động nào?"
- "Cần chuẩn bị như thế nào trước nguy cơ viêm khớp trong tương lai?"
Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- "Góc đầu gối (hoặc khoảng cách giữa hai mắt cá chân) của con tôi là bao nhiêu độ (hoặc bao nhiêu cm), và có nằm ngoài phạm vi bình thường so với độ tuổi hay không?"
- "Nếu cần điều chỉnh có kiểm soát bằng đĩa tăng trưởng (hemiepiphysiodesis), thời điểm nào tiến hành là phù hợp nhất? Cần còn bao nhiêu thời gian tăng trưởng?"
(Lưu ý: Genu valgum ở phần lớn trẻ em sẽ cải thiện về mặt sinh lý, nhưng nếu có đau·rối loạn chức năng·biến dạng tiến triển·kết quả xét nghiệm bất thường thì cần khám bác sĩ chuyên khoa chỉnh hình và đánh giá thêm bằng X-quang·xét nghiệm máu, v.v.)