Thiếu hụt ornithine transcarbamylase

Thiếu hormone tăng trưởng (Growth hormone deficiency)

1) Mô tả bệnh (nguyên nhân và sinh lý bệnh, triệu chứng chính)

• Nguyên nhân và sinh lý bệnh
  • Xảy ra do hormone tăng trưởng (GH) do thùy trước tuyến yên tiết ra không được tiết ở mức bình thường. Có thể do bẩm sinh (khiếm khuyết di truyền, bất thường phát triển) hoặc mắc phải (u tuyến yên hoặc vùng dưới đồi, chấn thương đầu, viêm não·viêm màng não, điều trị bằng xạ trị, v.v.).
  • Thiếu GH làm giảm tiết IGF-1 tại gan, đồng thời ảnh hưởng đến sự phát triển của xương (giảm hoạt tính của sụn tăng trưởng ở xương dài) và chuyển hóa chất béo·carbohydrate·protein.
• Triệu chứng chính
  • Trẻ em: tốc độ tăng trưởng chậm (ví dụ tăng trưởng <4 cm mỗi năm), thấp lùn (có thể ở mức ≤3% chiều cao chuẩn), tuổi xương chậm, béo bụng, ít năng lượng·cảm giác mệt mỏi, ngoại hình giống trẻ nhỏ (làn da trông trẻ hơn), dậy thì muộn.
  • Người lớn: giảm khối lượng cơ, tăng mỡ cơ thể (đặc biệt là béo bụng), mệt mỏi, giảm khả năng chịu đựng khi vận động, tăng nguy cơ loãng xương, giảm chất lượng cuộc sống.

2) Phương pháp điều trị và các lưu ý

• Điều trị tiêu chuẩn
  • Tiêm dưới da hormone tăng trưởng người tái tổ hợp (somatropin): tiêu chuẩn thường là tiêm một lượng nhỏ hằng ngày (trước khi ngủ vào ban đêm), không phải 1 lần mỗi tuần. Liều dùng và mục tiêu ở trẻ em và người lớn khác nhau.
    • Trẻ em: bắt đầu với liều dựa trên cân nặng hoặc diện tích bề mặt cơ thể (phạm vi thông thường, ví dụ: 0.025–0.035 mg/kg/ngày; có sự khác biệt giữa các cơ sở). Điều chỉnh liều theo tốc độ tăng trưởng và IGF-1.
    • Người lớn: bắt đầu với liều thấp, sau đó tăng liều dựa trên IGF-1 và triệu chứng (thường điều chỉnh riêng cho từng người trong phạm vi 0.2–1.0 mg/ngày).
• Điều trị bổ sung
  • Nếu nguyên nhân là khối u (chẳng hạn u tuyến yên), cân nhắc phẫu thuật·xạ trị·điều trị bằng thuốc (ví dụ: thuốc chủ vận dopamine) đối với khối u.
  • Có thể cần kiểm tra tình trạng thiếu các hormone tuyến yên khác đi kèm (tuyến giáp·tuyến thượng thận, v.v.) và điều trị bổ sung.
• Quản lý lối sống
  • Khuyến nghị ngủ đều đặn (liên quan đến tiết GH vào ban đêm), dinh dưỡng cân bằng và hoạt động thể chất phù hợp.
• Theo dõi và xét nghiệm
  • Trong thời gian điều trị, theo dõi định kỳ nồng độ IGF-1, tốc độ tăng trưởng (ở trẻ em), đường huyết·mỡ máu·chức năng tuyến giáp, mật độ xương (ở người lớn) và thành phần cơ thể.
  • Trẻ em: ban đầu đánh giá 3 tháng một lần, khi ổn định thì đánh giá cách nhau 6 tháng–1 năm. Người lớn cũng cần xét nghiệm lặp lại trong giai đoạn đầu, sau đó quản lý định kỳ.
• Lưu ý và chống chỉ định
  • Chống chỉ định điều trị khi có bệnh ác tính đang hoạt động (do lo ngại có thể thúc đẩy khối u phát triển). Trường hợp có tiền sử bệnh ác tính cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá.
  • Tăng áp lực nội sọ tiến triển bất thường (nếu mới xuất hiện đau đầu·rối loạn thị giác, cần được đánh giá ngay lập tức).
  • Có khả năng làm nặng thêm bệnh đái tháo đường hoặc tình trạng kháng insulin → cần theo dõi đường huyết.
  • Khi mang thai, khuyến nghị ngừng thuốc trong phần lớn trường hợp (tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa).
• Tác dụng phụ (các tác dụng phụ chính được báo cáo)
  • Phản ứng tại chỗ (vị trí tiêm), phù·phù ngoại biên, đau khớp·đau cơ, tăng áp lực nội sọ (đau đầu·rối loạn thị giác), trượt chỏm đầu trên xương đùi (vấn đề tại sụn tăng trưởng, hiếm gặp ở trẻ em), bất thường đường huyết, hiếm khi thay đổi tình trạng tăng lipid máu.
• Biến chứng
  • Nếu không được chẩn đoán hoặc điều trị, trẻ em có thể bị giảm chiều cao khi trưởng thành, còn người lớn có thể tăng các yếu tố nguy cơ loãng xương·tim mạch và bị giảm chất lượng cuộc sống.

3) Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng · hồ sơ và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng/tài liệu cần mang theo
  • Danh sách các thuốc đang và đã sử dụng (bao gồm cả chế phẩm hormone)
  • Bản sao các kết quả xét nghiệm trước đây (xét nghiệm máu, IGF-1, kết quả nghiệm pháp kích thích GH, MRI não·đầu, X-quang tuổi xương, v.v.)
  • Biểu đồ tăng trưởng (đối với trẻ em, hồ sơ tăng trưởng từ trước đến nay), chiều cao của cha mẹ (cần thiết để dự đoán chiều cao chuẩn theo di truyền), hồ sơ về thời điểm khởi phát và thay đổi của triệu chứng
  • Số đo cân nặng·chiều cao gần đây, kết quả xét nghiệm đường huyết·mỡ máu (nếu có)
• Khả năng thực hiện xét nghiệm khi khám ngoại trú
  • Xét nghiệm IGF-1, nghiệm pháp kích thích GH (nghiệm pháp hạ đường huyết do insulin, clonidine, arginine, glucagon, v.v.), MRI não (vùng dưới đồi–tuyến yên), chụp tuổi xương, xét nghiệm chức năng tuyến giáp·tuyến thượng thận·tuyến sinh dục
• Các mục tự kiểm tra khi khám ngoại trú
  • Tốc độ tăng trưởng trong 6–12 tháng gần đây (ở trẻ em), tình trạng mệt mỏi·thay đổi cân nặng·rối loạn thị giác·đau đầu, tiền sử điều trị trước đây (xạ trị·phẫu thuật)

Ví dụ câu hỏi (dùng để tự ghi chép)

• "Trong 12 tháng qua, chiều cao đã tăng bao nhiêu? (tính bằng cm)"
• "Gần đây có bị mệt mỏi·đau đầu·thay đổi thị lực không?"

4) Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• Lợi ích dự kiến và tác dụng phụ của phương pháp điều trị này là gì?
• Trường hợp của tôi (hoặc con tôi) có phải là đối tượng phù hợp để điều trị bằng tiêm GH không? Có thể kỳ vọng những thay đổi gì khi bắt đầu điều trị (chẳng hạn chiều cao cuối cùng·cải thiện chuyển hóa)?
• Cần xét nghiệm·khám ngoại trú bao lâu một lần? Những xét nghiệm nào cần lặp lại?
• Có bất thường nào khác về hormone đi kèm không? Có cần điều trị bổ sung không?
• Những tình huống nào cần ngừng điều trị (chống chỉ định·triệu chứng cấp cứu)?

5) Ví dụ các câu hỏi phù hợp theo từng bệnh (1–2 câu)

• Ví dụ câu hỏi phù hợp cho trẻ em:
  • "Xét đến tốc độ tăng trưởng hiện tại và chiều cao của cha mẹ, nếu bắt đầu điều trị GH thì chiều cao khi trưởng thành dự kiến sẽ tăng bao nhiêu?"
  • "Nguy cơ gặp vấn đề ở sụn tăng trưởng (đóng sụn tăng trưởng) hoặc trượt chỏm đầu trên xương đùi do tiêm GH được theo dõi và phòng ngừa như thế nào?"
• Ví dụ câu hỏi phù hợp cho người lớn:
  • "Khi bổ sung GH ở người lớn, hiệu quả cải thiện thành phần cơ thể (khối lượng cơ·mỡ cơ thể) và mật độ xương dự kiến được nhận thấy từ khi nào, và phạm vi mục tiêu IGF-1 được thiết lập như thế nào?"

Lưu ý: Bác sĩ chuyên khoa nội tiết sẽ đưa ra quyết định chẩn đoán và điều trị bằng cách tổng hợp các thông tin lâm sàng (biểu đồ tăng trưởng, IGF-1, nghiệm pháp kích thích GH, MRI não, v.v.). Nội dung trên là bản tóm tắt nhằm cung cấp thông tin và các khuyến nghị chung; vui lòng trao đổi với bác sĩ phụ trách để được chẩn đoán và điều trị cuối cùng phù hợp với từng cá nhân.