Hội chứng ARC

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Tóm tắt: Cân gan chân là một dải mô sợi dày và chắc, bắt đầu từ xương gót và chạy dọc lòng bàn chân để bám vào nền các ngón chân; cấu trúc này nâng đỡ vòm bàn chân và hấp thụ chấn động khi đi lại. Viêm cân gan chân là bệnh xảy ra khi cấu trúc này chịu stress lặp đi lặp lại và tại chỗ, gây viêm và tổn thương vi thể (bao gồm cả biến đổi thoái hóa), dẫn đến đau vùng gót chân.
• Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ chính: Đứng lâu, vận động quá mức (chạy, leo núi, nhảy), tăng đột ngột khối lượng vận động, béo phì, bàn chân bẹt hoặc bàn chân lõm, giày dép không phù hợp (đế cứng, gót quá thấp), co ngắn gân Achilles, tuổi trung niên (trung bình khoảng 45 tuổi), thường gặp hơn ở nữ giới. Các bệnh nền như đái tháo đường và viêm khớp cũng có thể làm tăng nguy cơ.
• Sinh lý bệnh: Tổn thương vi thể lặp đi lặp lại mạn tính → viêm và xơ hóa tại chỗ (biến đổi thoái hóa) → đau và ấn đau ở cân gan chân. Đặc trưng là cơn đau nặng hơn khi cân gan chân bị kéo giãn đột ngột trong những bước đầu tiên vào buổi sáng, do đang ở trạng thái co lại vào ban đêm hoặc khi nghỉ ngơi.
• Triệu chứng chính:
  • Đau dữ dội ở gót chân/lòng bàn chân trong vài bước đầu tiên vào buổi sáng hoặc khi bước đi lần đầu sau khi ngồi lâu
  • Nặng hơn sau khi đi bộ lâu hoặc sau khi vận động
  • Ấn đau khu trú ở vùng phía trong xương gót
  • Thường kèm theo co ngắn gân Achilles
• Chẩn đoán phân biệt: Teo lớp mỡ gan chân, gãy mỏi xương gót, viêm bao hoạt dịch, đứt gân Achilles/viêm gân Achilles, bệnh lý thần kinh (ví dụ: u dây thần kinh Morton), bệnh lý khớp và các bệnh khác.
• Tóm tắt chẩn đoán: Chủ yếu chẩn đoán trên lâm sàng (bệnh sử và khám thực thể). Khi cần, sử dụng X-quang đơn giản (để loại trừ gai xương dạng sợi và gãy xương), siêu âm hoặc MRI (khi không rõ chẩn đoán hoặc không đáp ứng điều trị).

Phương pháp điều trị

• Điều trị bảo tồn (hơn 90% bệnh nhân hồi phục)
  • Nghỉ ngơi và điều chỉnh hoạt động: Tạm thời giảm các hoạt động gây đau (như chạy đường dài, nhảy) hoặc khuyến nghị thay thế bằng các bài tập khác (bơi, đạp xe)
  • Điều chỉnh giày và lót giày: Giày có đệm tốt, gót hơi cao (tránh gót quá thấp), dụng cụ chỉnh hình bàn chân loại thiết kế riêng hoặc có tác dụng nâng đỡ (kê đơn phù hợp với bàn chân bẹt hoặc bàn chân lõm)
  • Dụng cụ chỉnh hình ban đêm (night splint): Duy trì cân gan chân ở trạng thái được kéo giãn thụ động để giảm đau buổi sáng (triệu chứng cải thiện trong khoảng 1 tuần sau khi mang, khuyến nghị sử dụng trong 2–3 tháng)
  • Kéo giãn và vật lý trị liệu: Kéo giãn cân gan chân và gân Achilles, xoa bóp, ngâm nóng lạnh xen kẽ, điều trị bằng siêu âm và các phương pháp khác
  • Kiểm soát đau: NSAIDs (ngắn hạn), acetaminophen và các thuốc khác
  • Kết hợp băng dán và miếng đệm gót chân (silicone): Giúp giảm đau trong giai đoạn cấp tính
• Điều trị can thiệp
  • Tiêm steroid: Có thể sử dụng khi điều trị bảo tồn thất bại nhưng cần thận trọng (nguy cơ teo lớp mỡ, đứt cân gan chân). Không khuyến nghị tiêm lặp lại.
  • Điều trị bằng sóng xung kích ngoài cơ thể (ESWT): Đã có báo cáo về hiệu quả ở bệnh nhân mạn tính không đáp ứng với điều trị bảo tồn (khuyến nghị có thể khác nhau tùy cơ sở và từng ca bệnh).
  • Các liệu pháp tiêm khác như PRP: Được sử dụng ở một số trường hợp, nhưng tùy thuộc vào bằng chứng và chỉ định.
• Điều trị phẫu thuật
  • Cân nhắc khi tình trạng đau dữ dội và rối loạn chức năng vẫn kéo dài dù đã điều trị bảo tồn trong khoảng từ 6 tháng trở lên. Có thể thực hiện các thủ thuật phẫu thuật như cắt một phần cân gan chân. Về nguyên tắc, cần tiến hành đầy đủ điều trị bảo tồn trước khi phẫu thuật.
• Quản lý sinh hoạt và lưu ý
  • Khuyến nghị giảm cân, tránh đứng lâu và sử dụng giày dép phù hợp
  • Khi tiêm steroid, cần giới hạn số lần tiêm và giải thích nguy cơ teo đệm mỡ/tổn thương cân gan chân
  • Đối với vận động viên, khuyến nghị thay đổi phương pháp tập luyện (giảm quãng đường chạy, thay thế bằng bài tập ít tác động)

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng/tài liệu cần chuẩn bị
  • Danh sách các thuốc đang sử dụng (bao gồm thuốc chống đông máu và thuốc chống kết tập tiểu cầu)
  • Thời điểm bắt đầu và diễn biến triệu chứng (bắt đầu lần đầu khi nào, kiểu nặng lên hoặc thuyên giảm)
  • Đặc điểm cơn đau: Có đau khi bước những bước đầu tiên vào buổi sáng hay không, có nặng lên trong/sau khi hoạt động hay không, vị trí đau (đau chính xác ở đâu)
  • Thay đổi gần đây về lượng vận động (có bắt đầu hoặc tăng một hoạt động mới hay không), hoạt động do công việc (đứng lâu)
  • Loại giày và thói quen mang giày (giày cao gót, giày có đế cứng và các loại khác)
  • Cân nặng, bệnh nền (đái tháo đường, viêm khớp và các bệnh khác) và hồ sơ điều trị trước đây (vật lý trị liệu, dụng cụ chỉnh hình, tiêm và các phương pháp khác)
  • Kết quả các xét nghiệm hình ảnh trước đây (nếu có, như X-quang, siêu âm, MRI)
• Các mục người bệnh nên tự ghi chép và mang đến khi khám ngoại trú
  • Ghi lại điểm đau (thang điểm đau bằng số) và thời gian trong vài ngày
  • Ghi chú các hoạt động làm đau nặng hơn và các phương pháp giúp giảm đau
• Khuyến nghị mang theo ảnh để cho nhân viên y tế xem (như tình trạng mòn đế giày hoặc ảnh hình dạng bàn chân)

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Tác dụng phụ dự kiến và thời gian sử dụng của thuốc này (thuốc giảm đau/kháng viêm được kê đơn) là như thế nào?
• Trong trường hợp của tôi, xác suất hồi phục chỉ bằng điều trị bảo tồn và tiên lượng như thế nào?
• Tôi nhất thiết phải thay đổi những điểm nào trong lối sống? Mục tiêu giảm cân ở mức nào là phù hợp?
• Nếu bác sĩ khuyến nghị tiêm steroid, hãy giải thích cho tôi về ưu điểm, nhược điểm và nguy cơ (teo lớp mỡ, đứt cân gan chân và các nguy cơ khác).
• Khả năng tôi cần phẫu thuật là bao nhiêu, hiệu quả kỳ vọng và nguy cơ của phẫu thuật là gì?

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• Tôi cần mang dụng cụ chỉnh hình ban đêm (night splint) trong bao lâu (mấy tuần/mấy tháng)? Nếu cảm thấy khó chịu khi mang thì nên điều chỉnh như thế nào?
• Tôi đã tiêm steroid một lần nhưng cơn đau tái phát. Có thể tiêm thêm không? Những phương pháp điều trị không phẫu thuật thay thế (ví dụ: ESWT, PRP) nào là phù hợp?