Hội chứng mất đoạn nhánh dài nhiễm sắc thể 18

• Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

  • Định nghĩa và nguyên nhân: Hội chứng mất đoạn nhánh dài nhiễm sắc thể 18 (18q monosomy) là một bệnh bất thường nhiễm sắc thể xảy ra do một phần nhánh dài (nhánh dài: nhánh q) của nhiễm sắc thể 18 bị mất đoạn (deletion). Phần lớn trường hợp xảy ra tự phát (biến thể mới), nhưng hiếm khi có thể di truyền do bất thường cấu trúc nhiễm sắc thể của cha mẹ (chẳng hạn như chuyển đoạn). Vị trí và kích thước mất đoạn rất đa dạng (ví dụ: trong khoảng 18q21 ~ 18q23), và phạm vi mất đoạn càng lớn thì triệu chứng càng có xu hướng nghiêm trọng.
  • Tóm tắt bệnh sinh: Khi các gen nhất định trên nhánh dài bị mất đoạn, sự phát triển thần kinh, trương lực cơ, tăng trưởng, các cơ quan cảm giác và sự phát triển hệ niệu-sinh dục có thể bị ảnh hưởng, gây ra nhiều biểu hiện lâm sàng khác nhau.
  • Các triệu chứng chính (kiểu hình điển hình)
    • Chậm phát triển và khuyết tật trí tuệ (mức độ nhẹ đến trung bình; phạm vi IQ rộng, theo các báo cáo có thể khoảng 40–85)
    • Giảm trương lực cơ (nhược trương) và thất điều vận động, các bất thường vận động như múa giật·loạn động
    • Tật đầu nhỏ hoặc dị tật sọ-mặt: giảm sản vùng giữa mặt, mắt sâu, mũi ngắn, môi trên mỏng và ngắn, thay đổi hình dạng miệng, dị dạng vành tai·tắc ống tai ngoài, v.v.
    • Rối loạn cảm giác: có thể giảm thính lực (do dị dạng tai ngoài hoặc vấn đề ở tai giữa), bất thường thị lực
    • Chậm tăng trưởng, nhẹ cân·thấp lùn
    • Bất thường cơ quan sinh dục (ở trẻ trai có thể có tinh hoàn ẩn·lỗ tiểu thấp, v.v.)
    • Bất thường hệ xương (ngón tay dài và mảnh, bàn chân dị dạng, v.v.), các vấn đề ở cột sống·khớp
    • Khác: có thể kèm theo co giật (hiếm gặp), bất thường nội tiết (như tăng trưởng·tuyến giáp) hoặc dị tật tim·tiêu hóa

• Phương pháp điều trị

  • Nguyên tắc chung: Vì chưa có phương pháp điều trị nào có thể sửa chữa tình trạng mất đoạn di truyền căn bản, cần quản lý theo triệu chứng và đa chuyên khoa để tối đa hóa chức năng và phòng ngừa biến chứng.
  • Điều trị bằng thuốc: Tiến hành điều trị bằng thuốc tiêu chuẩn đối với các triệu chứng cụ thể (co giật, suy giáp, v.v.). Thuốc cải thiện trương lực cơ được cân nhắc ở mức hạn chế tùy theo triệu chứng và độ tuổi.
  • Phẫu thuật/can thiệp: Khi có tắc ống tai ngoài·dị dạng tai giữa (giảm thính lực), lỗ tiểu thấp·tinh hoàn ẩn (chỉnh sửa tiết niệu), dị tật tim·tiêu hóa, v.v., sẽ tiến hành chỉnh sửa ngoại khoa phù hợp.
  • Phục hồi chức năng và giáo dục: Vật lý trị liệu (thúc đẩy phát triển vận động), hoạt động trị liệu, trị liệu ngôn ngữ (đánh giá và điều trị rối loạn ngôn ngữ·nuốt), giáo dục đặc biệt·điều trị phát triển là cần thiết.
  • Khám và theo dõi: Theo dõi đa chuyên khoa, bao gồm kiểm tra thính lực·thị lực, theo dõi tăng trưởng và nội tiết (như tuyến giáp), đánh giá phát triển thần kinh định kỳ, đánh giá tại khoa chỉnh hình/răng hàm mặt/tai mũi họng, v.v.
  • Tư vấn di truyền: Đánh giá nguy cơ tái phát ở cha mẹ và gia đình (khuyến nghị xét nghiệm nhiễm sắc thể của cha mẹ), tư vấn khi có kế hoạch mang thai và hướng dẫn chẩn đoán trước sinh khi cần.
  • Quản lý sinh hoạt và lưu ý: Điều chỉnh cách ăn uống khi có nguy cơ hít sặc·khó nuốt, tiêm chủng·kiểm soát nhiễm trùng, phòng ngừa té ngã·chấn thương, khuyến nghị tiếp tục tham gia điều trị và phục hồi chức năng.

• Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

  • Vật dụng và tài liệu cần chuẩn bị
    • Danh sách các thuốc·thực phẩm bổ sung đang sử dụng (bao gồm liều lượng·thời gian sử dụng)
    • Kết quả các phẫu thuật·nhập viện·xét nghiệm trước đây (như xét nghiệm thính lực, thị lực, xét nghiệm di truyền·nhiễm sắc thể) (nếu có thể, chuẩn bị bản sao)
    • Bảng ghi chép tăng trưởng (chiều cao·cân nặng), tiền sử phát triển (bắt đầu lẫy·ngồi·đi·nói từ khi nào)
    • Tiền sử gia đình (triệu chứng tương tự, cha mẹ đã xét nghiệm nhiễm sắc thể hay chưa)
    • Những thay đổi triệu chứng gần đây và ảnh chụp tình huống có vấn đề (mặt·tai·chi, v.v.), ghi chú về tình trạng bất thường thính lực·thị lực
  • Việc cần làm trước khi đến khám
    • Kiểm tra việc dùng thuốc (các thuốc đang dùng vẫn sử dụng như thường lệ)
    • Nếu có thay đổi triệu chứng (co giật, khó nuốt, giảm thính lực, v.v.), ghi lại ngày và tình huống xảy ra
  • Các mục nhân viên y tế có thể hỏi khi khám ngoại trú (ví dụ)
    • “Tình trạng chậm phát triển bắt đầu từ khi nào?”
    • “Gần đây có xảy ra co giật hoặc mất ý thức không?”
    • “Thính lực hoặc sự phát triển ngôn ngữ có thay đổi gì không?”

• Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

  • “Chẩn đoán bệnh này (vị trí·phạm vi mất đoạn) đã được xác nhận như thế nào? Có cần làm thêm xét nghiệm không?”
  • “Các phương pháp điều trị được khuyến nghị cho triệu chứng hiện tại (phẫu thuật·phục hồi chức năng·thuốc) là gì và thứ tự ưu tiên như thế nào?”
  • “Tiên lượng được dự đoán như thế nào, và cần chuẩn bị ra sao cho sinh hoạt hằng ngày cũng như hỗ trợ giáo dục?”

• Ví dụ các câu hỏi tùy chỉnh theo bệnh

  • “Vị trí chính xác (ví dụ: ở đâu trong khoảng 18q21~q23) và kích thước mất đoạn 18q của tôi (hoặc con tôi) là như thế nào? Các gen nằm trong vùng mất đoạn ảnh hưởng thế nào đến tiên lượng?”
  • “Nếu có kế hoạch mang thai trong tương lai, nguy cơ tái phát là bao nhiêu, và có cần tiến hành xét nghiệm nhiễm sắc thể của cha mẹ hoặc xét nghiệm trước sinh (sinh thiết gai nhau·chọc ối·exome/microarray, v.v.) không?”

(Tham khảo: Chẩn đoán sử dụng xét nghiệm di truyền tế bào tiêu chuẩn (xét nghiệm nhiễm sắc thể tiêu chuẩn) và xét nghiệm array có độ nhạy cao hơn (Chromosomal microarray, array CGH). Điều trị·theo dõi cần được cá thể hóa tùy theo tình trạng bệnh nhân và các dị tật kèm theo.)