Hạ đường huyết

1) Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Hạ đường huyết là tình trạng lâm sàng xảy ra khi nồng độ glucose trong máu thấp hơn mức bình thường. Theo tài liệu tham khảo, nhìn chung hạ đường huyết được mô tả là khi đường huyết ở mức 50 mg/dL trở xuống (mức đường huyết gây ra triệu chứng khác nhau tùy từng người); trên lâm sàng, trong nhiều trường hợp, mức 60–70 mg/dL trở xuống được xem là ngưỡng cần lưu ý, cùng với việc xem xét có hay không có triệu chứng.
• Sinh lý bệnh: Xảy ra do sự mất cân bằng giữa cung cấp glucose (tiêu thụ thức ăn, phân giải glycogen và tân tạo glucose ở gan) và sử dụng glucose (tiêu thụ glucose tại các mô, tác động của insulin). Tình trạng này xảy ra khi nguồn cung cấp glucose giảm hoặc việc sử dụng glucose tăng do insulin quá mức hoặc tác động giống insulin, thiếu hụt hormone ở gan, tuyến thượng thận hoặc tuyến yên, ăn uống không đủ, rượu bia, v.v.
• Nguyên nhân chính: Dùng quá liều thuốc điều trị đái tháo đường (insulin, sulfonylurea, v.v.), ăn uống không đủ (nhịn ăn, nôn mửa), vận động quá mức, uống rượu, khối u tuyến tụy gây tiết insulin (u insulin), suy tuyến thượng thận hoặc suy tuyến yên, một số loại thuốc, bệnh chuyển hóa di truyền, hạ đường huyết tự miễn, v.v.
• Triệu chứng: Lo âu, run, vã mồ hôi, đánh trống ngực, da xanh nhợt, cảm giác đói (các triệu chứng giao cảm) và chóng mặt, đau đầu, mệt mỏi, giảm khả năng tập trung, lú lẫn, hành vi bất thường, co giật, giảm ý thức (các triệu chứng thần kinh do suy giảm chức năng não). Trường hợp nặng có thể dẫn đến sốc, hôn mê và tổn thương não.

2) Phương pháp điều trị

• Sơ cứu (khi người bệnh còn tỉnh táo)
  • Ăn 15–20 g carbohydrate hấp thu nhanh (ví dụ: nửa cốc nước trái cây hoặc cola, 1 thìa canh đường, 3–4 viên kẹo, v.v.).
  • Sau 15 phút, đo lại đường huyết và theo dõi triệu chứng. Nếu vẫn bị hạ đường huyết, tiếp tục bổ sung carbohydrate.
  • Sau khi ổn định, ăn một lượng nhỏ carbohydrate hấp thu chậm (bánh mì, bánh quy giòn, v.v.) hoặc protein để phòng tái phát.
• Sơ cứu (mất ý thức hoặc mất phản xạ nuốt)
  • Không được cho người bệnh bất tỉnh uống hoặc ăn qua đường miệng (nguy cơ hít sặc vào đường thở). Ngay lập tức chuyển đến phòng cấp cứu.
  • Tại bệnh viện, phục hồi đường huyết bằng truyền glucose tĩnh mạch (ví dụ: tùy tình trạng, sử dụng 10–50 mL glucose 50%).
  • Trong sơ cứu tại hiện trường, cũng có thể tiêm glucagon 1 mg IM/SC (người lớn) (khi có nhân viên cấp cứu hoặc bộ thuốc được kê đơn).
• Điều trị nguyên nhân nền
  • Hạ đường huyết do thuốc: Điều chỉnh liều hoặc ngừng insulin và thuốc hạ đường huyết đường uống.
  • Khi nghi ngờ u insulin, cân nhắc xét nghiệm hình ảnh (CT/MRI bụng), xét nghiệm nội tiết (insulin, C-peptide lúc đói, v.v.) và phẫu thuật cắt bỏ.
  • Thiếu hụt hormone (tuyến thượng thận, tuyến yên): Điều trị thay thế hormone.
  • Người bệnh đái tháo đường bị hạ đường huyết tái diễn: Áp dụng theo dõi đường huyết liên tục (CGMS), hướng dẫn về ăn uống, vận động và thuốc, điều chỉnh lại thời gian tác dụng và cách dùng insulin.
• Quản lý lối sống và phòng ngừa
  • Ăn các bữa chính và bữa phụ đều đặn, ăn nhẹ buổi tối để phòng hạ đường huyết ban đêm, thận trọng khi uống rượu.
  • Cần điều chỉnh thuốc khi thay đổi lượng đường đưa vào cơ thể hoặc cường độ vận động.
  • Khuyến nghị mang theo thiết bị phòng hạ đường huyết (bộ glucagon, chế phẩm glucose tiện dụng).

Lưu ý

• Không được cố ép người bệnh bất tỉnh ăn thức ăn.
• Hạ đường huyết thường xuyên tái diễn cần được xác định nguyên nhân (để phòng ngừa biến chứng nghiêm trọng).
• Trao đổi với bác sĩ điều trị trước khi thay đổi hoặc điều chỉnh thuốc.

Biến chứng và tiên lượng

• Hạ đường huyết tái diễn và nghiêm trọng có thể gây co giật, tổn thương não, suy giảm chức năng nhận thức và nguy cơ tử vong.
• Nếu được điều trị kịp thời, người bệnh thường có thể hồi phục hoàn toàn, nhưng hạ đường huyết thường xuyên ảnh hưởng xấu đến tiên lượng lâu dài.

3) Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng cần chuẩn bị
  • Danh sách các thuốc đang sử dụng (bao gồm thuốc kê đơn, OTC, thuốc đông y và thực phẩm bổ sung) cùng lịch dùng thuốc thường ngày
  • Ghi chép gần đây từ máy đo đường huyết cá nhân (hoặc CGM) (mức đường huyết và thời điểm xảy ra hạ đường huyết)
  • Lịch sử ăn uống, uống rượu và vận động gần đây (trong 24–48 giờ trước khi xảy ra hạ đường huyết)
  • Tiền sử bệnh (bệnh gan, bệnh thận, bệnh tuyến thượng thận hoặc tuyến yên, phẫu thuật cắt dạ dày, v.v.) và tiền sử phẫu thuật
  • Nhật ký triệu chứng (thời điểm bắt đầu, triệu chứng, thời gian kéo dài, phương pháp hồi phục)
  • Kết quả xét nghiệm gần đây (nếu có)
• Các mục quan trọng cần xác nhận khi đi khám ngoại trú
  • Tần suất và kiểu xuất hiện của triệu chứng hạ đường huyết (lúc đói, sau ăn, ban đêm, khi vận động)
  • Cách sử dụng insulin và thuốc uống (loại, liều lượng, thời gian)
  • Thói quen uống rượu, thay đổi trong chế độ ăn uống
  • Có phơi nhiễm với nguy cơ hạ đường huyết do tai nạn, lái xe hoặc công việc hay không

4) Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Nguy cơ hạ đường huyết của thuốc này (thuốc chống đái tháo đường hiện đang dùng) ở mức nào? Tôi nên điều chỉnh liều lượng như thế nào?
• Nếu hạ đường huyết tái diễn, cần thực hiện thêm những xét nghiệm nào (insulin, C-peptide, xét nghiệm sulfonylurea, cortisol, v.v.)?
• Khi xảy ra tình huống cấp cứu (mất ý thức), tại nhà hoặc người chăm sóc có thể thực hiện biện pháp nào?
• Tôi có thể lái xe hoặc làm việc (như làm việc trên cao, v.v.) một cách an toàn không? Cần thực hiện biện pháp nào để phòng hạ đường huyết?

5) Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• Trong số các thuốc của tôi (nêu tên thuốc cụ thể), thuốc nào dễ gây hạ đường huyết nhất? Nên thay đổi liều lượng và thời gian dùng thuốc như thế nào?
• Nếu hạ đường huyết xảy ra không liên quan đến bữa ăn (tái diễn khi đói), có cần xét nghiệm các bệnh như u insulin không? Nếu cần, nên thực hiện xét nghiệm nào và vào thời điểm nào?

(Thông tin bổ sung: Về cách sử dụng bộ glucagon trong trường hợp cấp cứu, việc có áp dụng CGM hay không, và điều chỉnh kế hoạch dùng thuốc, ăn uống, vận động, khuyến nghị người bệnh trao đổi và được tư vấn cá nhân hóa trong quá trình khám.)