Viêm tuyến vú

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa và sinh lý bệnh: Viêm tuyến vú (mastitis) là tình trạng viêm do vi khuẩn ở mô vú, chủ yếu xảy ra khi tác nhân gây bệnh xâm nhập vào ống tuyến sữa qua các tổn thương nhỏ trên bề mặt núm vú, sau đó sinh sôi khi sữa (sữa mẹ) bị ứ đọng trong ống tuyến sữa. Có các dạng như viêm mủ cấp tính, dạng mạn tính không liên quan đến việc cho con bú và dạng mạn tính liên quan đến cho con bú (chuyển thành mạn tính sau giai đoạn cấp). Dạng cấp tính chủ yếu do tụ cầu (Staphylococcus aureus) hoặc liên cầu khuẩn (streptococci) gây ra; trong một số ít trường hợp nhiễm liên cầu khuẩn beta tan huyết, bệnh có thể xuất hiện ở cả hai bên.
• Triệu chứng chính: Sốt (đôi khi trên 38,5℃), ớn lạnh, cảm giác mệt mỏi toàn thân, đau và ấn đau khu trú ở vú, đỏ·nóng·sưng khu trú ở một bên vú, ban đỏ hình nêm, hình thành nốt (khối), hạch bạch huyết nách to, v.v.
• Thời điểm xuất hiện·dịch tễ học: Thường gặp ở phụ nữ đang cho con bú (theo tài liệu được cung cấp, khoảng 30% phụ nữ cho con bú được báo cáo là từng mắc bệnh), đặc biệt tỷ lệ mắc cao trong vòng 3 tháng sau sinh.

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc chung
  • Chẩn đoán và điều trị sớm rất quan trọng. Không khuyến nghị ngừng cho con bú (trong hầu hết trường hợp, tiếp tục cho con bú hoặc hút sữa để duy trì việc làm rỗng tuyến vú).
  • Khuyến nghị nghỉ ngơi đầy đủ, uống đủ nước, kiểm soát đau (thuốc hạ sốt giảm đau: acetaminophen hoặc NSAIDs), chườm ấm tại chỗ (chườm ấm 15–20 phút trước khi cho con bú để cải thiện dòng sữa) và mặc áo ngực thoải mái.
• Kháng sinh
  • Tiêu chuẩn: kháng sinh kháng tụ cầu (ví dụ: dicloxacillin 250–500 mg uống 4 lần/ngày hoặc nhóm flucloxacillin). Thời gian điều trị thường là 10–14 ngày; ngay cả sau khi triệu chứng cải thiện, việc tuân thủ đủ thời gian được kê đơn rất quan trọng để phòng tái phát.
  • Khi nghi ngờ liên cầu khuẩn: có thể sử dụng nhóm penicillin.
  • Ở khu vực có tỷ lệ lưu hành MRSA cao hoặc khi nghi ngờ MRSA: cân nhắc các thuốc thay thế như clindamycin, trimethoprim-sulfamethoxazole (TMP-SMX), v.v. (trao đổi với bác sĩ về độ an toàn khi cho con bú và ảnh hưởng đối với trẻ).
  • Lựa chọn theo độ tuổi của trẻ sơ sinh: theo tài liệu được cung cấp, nếu trẻ đã trên 1 tháng tuổi thì có thể cân nhắc ampicillin hoặc erythromycin. (Bác sĩ sẽ quyết định lựa chọn kháng sinh dựa trên biểu hiện lâm sàng, dị ứng thuốc và mô hình kháng thuốc tại địa phương.)
  • Khi tái phát hoặc không cải thiện, khuyến nghị nuôi cấy dịch (sữa) để xác định tác nhân gây nhiễm và làm xét nghiệm độ nhạy cảm.
• Xử trí áp xe vú (Abscess)
  • Nếu nghi ngờ, xác nhận bằng siêu âm. Khi xác định có áp xe, có thể cần chọc hút bằng kim nhỏ (needle aspiration) lặp lại dưới hướng dẫn siêu âm hoặc rạch và dẫn lưu (incision & drainage).
  • Sau khi dẫn lưu, tiếp tục cho con bú hoặc hút sữa (bằng máy hút) nếu có thể để phòng tắc ống tuyến sữa (khi rạch và dẫn lưu, cần chăm sóc vết thương và tuân theo hướng dẫn của nhân viên y tế).
• Phẫu thuật
  • Có thể cần phẫu thuật cắt bỏ khi có tổn thương dạng nốt mạn tính hoặc hoại tử mô (đặc biệt trong tổn thương mạn tính liên quan đến cho con bú).
• Xét nghiệm bổ sung và chẩn đoán phân biệt
  • Siêu âm vú·chụp X-quang tuyến vú (khi cần); nếu có khối khu trú tái diễn hoặc dấu hiệu không điển hình, cần sinh thiết (để loại trừ ung thư vú dạng viêm).

Những điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng và thông tin cần ghi lại
  • Danh sách các thuốc đang dùng (kháng sinh·thuốc giảm đau·vitamin, v.v.) và thông tin về dị ứng thuốc
  • Thời điểm bắt đầu triệu chứng, có sốt hay không và nhiệt độ cao nhất đã ghi nhận
  • Ảnh vùng vú bị đỏ·khối u (kích thước·vị trí), nếu có thể
  • Tần suất và cách cho con bú (bú trực tiếp bằng sữa mẹ/có bảo quản·hút sữa hay không), tuổi của trẻ
  • Tiền sử viêm tuyến vú hoặc áp xe vú, tiền sử gần đây có can thiệp hoặc chấn thương ở vú
  • Kết quả xét nghiệm gần đây (chẩn đoán hình ảnh vú·xét nghiệm máu, v.v.) hoặc ghi chú nhận xét của bác sĩ
• Hướng dẫn về các xét nghiệm có thể thực hiện khi khám ngoại trú
  • Siêu âm vú, và trong một số trường hợp là chụp X-quang tuyến vú (đặc biệt khi nghi ngờ tổn thương vú không liên quan đến việc cho con bú)
  • Khi cần, nuôi cấy sữa·xét nghiệm máu (các dấu ấn viêm)
• Ví dụ câu hỏi nên hỏi khi khám ngoại trú (dành cho bệnh nhân)
  • "Loại kháng sinh và thời gian dùng được khuyến nghị cho các triệu chứng hiện tại là như thế nào?"
  • "Tôi có thể tiếp tục cho con bú không? Nên cho bé bú bằng cách nào?"

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Tác dụng phụ của thuốc này (kháng sinh được kê đơn) và độ an toàn khi cho con bú như thế nào?
• Nếu các triệu chứng không cải thiện trong bao lâu thì cần tái khám hoặc làm thêm xét nghiệm?
• Làm thế nào để xác định bệnh đã tiến triển thành áp xe vú hay chưa? Nếu cần dẫn lưu (aspiration) thì nên thực hiện khi nào?
• Những thói quen sinh hoạt·cách cho con bú nào giúp giảm tái phát?
• Tôi lo lắng về khả năng bệnh trở thành mạn tính hoặc thay đổi hình dạng vú (như tụt núm vú); tiên lượng như thế nào?

Ví dụ câu hỏi phù hợp theo từng bệnh

• Liên quan đến việc cho con bú
  • "Để tiếp tục cho con bú an toàn trong khi điều trị vùng bị tắc sữa (như nứt núm vú), cụ thể nên áp dụng phương pháp nào (tư thế·chườm ép·sử dụng máy hút sữa)?"
• Liên quan đến áp xe
  • "Siêu âm nghi ngờ có áp xe; liệu dẫn lưu không phẫu thuật (chọc hút bằng kim) có đủ để thử trước hay khả năng cần rạch và dẫn lưu có cao hơn?"

(Nếu cần, bạn có thể ghi lại các câu hỏi trên và đưa cho bác sĩ xem khi khám để việc tư vấn thuận lợi hơn.)

Thông tin tham khảo bổ sung: Nếu triệu chứng nghiêm trọng (sốt cao·các triệu chứng toàn thân nặng hơn), không cải thiện trong vòng 24–48 giờ hoặc có dấu hiệu nghi ngờ áp xe, cần nhanh chóng đến cơ sở y tế để được điều trị chuyên môn, chẳng hạn như chẩn đoán hình ảnh, dẫn lưu và điều chỉnh kháng sinh.