Đái tháo đường không phụ thuộc insulin

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Đái tháo đường không phụ thuộc insulin = đái tháo đường тип 2, là bệnh trong đó đường huyết tăng mạn tính do thiếu tiết insulin và/hoặc tình trạng kháng insulin ở các mô ngoại vi.
• Sinh lý bệnh chính: Trên nền khuynh hướng di truyền, các yếu tố môi trường như béo phì, thiếu hoạt động thể chất và căng thẳng kết hợp với nhau gây kháng insulin; ban đầu, sự tiết insulin tăng lên mang tính bù trừ, sau đó chức năng tế bào beta suy giảm làm giảm tiết insulin → tăng đường huyết kéo dài.
• Triệu chứng chính: Tiểu nhiều, khát nhiều (chứng khát nhiều), ăn nhiều, sụt cân (khi bệnh tiến triển), mệt mỏi, nhìn mờ, tê bì·rối loạn cảm giác ở tay chân, ngứa âm hộ (phụ nữ). Trong giai đoạn đầu, nhiều trường hợp không có triệu chứng.
• Tiêu chuẩn chẩn đoán (các chỉ số chính):
  • Đường huyết lúc đói ≥ 126 mg/dL, hoặc
  • Đường huyết 2 giờ sau ăn (sau nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống 75g) ≥ 200 mg/dL, hoặc
  • Đường huyết bất kỳ (kèm triệu chứng) ≥ 200 mg/dL.
  • Chỉ số bổ trợ: HbA1c ≥ 6.5% được sử dụng để hỗ trợ chẩn đoán (khuyến nghị xét nghiệm lặp lại).

Phương pháp điều trị

• Điều chỉnh lối sống (cơ bản): Giảm cân (khi béo phì), tập aerobic·tập sức mạnh đều đặn, chế độ ăn (điều chỉnh tổng năng lượng, phân bổ carbohydrate), bỏ thuốc lá, hạn chế rượu.
• Điều trị bằng thuốc (nguyên tắc chung):
  • Thuốc hàng đầu: metformin (bắt đầu sau khi kiểm tra chức năng thận).
  • Thuốc hàng thứ hai/bổ sung (lựa chọn tùy đặc điểm bệnh nhân và tình trạng tim mạch·thận): thuốc ức chế SGLT2 (tác dụng bảo vệ tim mạch·thận), thuốc chủ vận thụ thể GLP-1 (giảm cân·lợi ích tim mạch), thuốc ức chế DPP-4, thuốc sulfonylurea (tác dụng hạ đường huyết), thiazolidinedione, insulin (khi cần) cùng các thuốc khác.
  • Bệnh nhân có tiền sử bệnh tim mạch hoặc suy giảm chức năng thận cần trao đổi với bác sĩ chuyên khoa khi lựa chọn thuốc (ví dụ: cân nhắc nhóm SGLT2, GLP-1).
• Theo dõi và mục tiêu: Nhìn chung, thường khuyến nghị mục tiêu HbA1c <7%, nhưng cần cá thể hóa tùy theo tuổi, bệnh mắc kèm và nguy cơ hạ đường huyết của bệnh nhân. Đồng thời kiểm soát huyết áp·lipid (LDL-C) (ví dụ: mục tiêu BP <130/80, điều chỉnh theo từng bệnh nhân).
• Điều trị biến chứng cấp tính: Nhiễm toan ceton, hôn mê tăng áp lực thẩm thấu và các tình trạng khác cần được điều trị cấp cứu (nhập viện, truyền dịch tĩnh mạch và điều trị bằng insulin).
• Tiêm chủng: Cân nhắc tiêm vắc-xin cúm, phế cầu và viêm gan B (đối tượng được khuyến nghị).
• Lưu ý (tự chăm sóc): Nhận biết các triệu chứng hạ đường huyết (thở nhanh, run, vã mồ hôi, lú lẫn, v.v.) và nắm rõ cách ăn carbohydrate hấp thu nhanh ngay lập tức; theo dõi chức năng thận·gan và tác dụng phụ của thuốc; khám định kỳ về mắt·thần kinh·thận và kiểm tra bàn chân.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

Giấy tờ/tài liệu cần chuẩn bị:

• Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc hạ đường huyết, thuốc điều trị tăng huyết áp·lipid), thực phẩm bổ sung (như vitamin)
• Chỉ số đường huyết gần đây (bảng ghi đường huyết tự đo), kết quả xét nghiệm HbA1c (nếu có), kết quả xét nghiệm máu gần đây (creatinin·điện giải·lipid)
• Kết quả xét nghiệm nước tiểu (albumin niệu) (nếu có thể)
• Ghi chép về những thay đổi của cân nặng·huyết áp·lối sống (chế độ ăn·tập luyện)
• Ghi chép về những thay đổi triệu chứng (tiểu nhiều·khát nhiều·thay đổi thị lực·vết thương chậm lành, v.v.) và các đợt hạ đường huyết

Nội dung cần báo trước với bác sĩ trước khi khám (ví dụ):

• Gần đây có xuất hiện triệu chứng hạ đường huyết hoặc tăng đường huyết hay không
• Có bệnh khác (tim·thận·gan), dị ứng hoặc đang mang thai hay không

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• "Tác dụng phụ và những điểm cần lưu ý của thuốc này là gì?"
• "Mục tiêu HbA1c nên đặt ở mức bao nhiêu? Tiêu chí để thay đổi điều trị là gì?"
• "Để phòng ngừa bệnh tim mạch, tôi có cần làm thêm xét nghiệm nào không?"
• "Khi xảy ra hạ đường huyết, tôi cần xử trí ngay như thế nào?"

Ví dụ các câu hỏi tùy theo bệnh

• "Dựa trên HbA1c gần đây (hoặc đường huyết lúc đói·bảng ghi đường huyết tự đo) của tôi, có cần thêm hoặc thay đổi thuốc không?"
• "Xét đến chức năng thận (creatinin/albumin niệu), thuốc hạ đường huyết nào an toàn và hiệu quả?"

Tham khảo thêm:

• Khuyến nghị khám mắt định kỳ (bệnh võng mạc), xét nghiệm thận (albumin niệu·mức lọc cầu thận), khám thần kinh·bàn chân (đánh giá nguy cơ loét).