Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
Bệnh lý bàn chân do đái tháo đường là thuật ngữ chung chỉ bệnh lý thần kinh, bệnh mạch máu ngoại biên, các thay đổi ở da và móng, vết chai và loét do áp lực, nhiễm trùng thứ phát do bệnh đái tháo đường gây ra. Các cơ chế bệnh sinh chính gồm
- Tổn thương thần kinh cảm giác (mất cảm giác bảo vệ) → không nhận biết vết thương và loét hình thành do áp lực kéo dài
- Tổn thương thần kinh vận động → teo và biến dạng cơ ngón chân (như ngón chân hình búa), làm tăng áp lực cục bộ
- Rối loạn thần kinh tự chủ → da khô và nứt nẻ, dễ bị nhiễm trùng
- Bệnh động mạch ngoại biên (thiếu máu cục bộ) → giảm lưu lượng máu và khả năng lành thương, tăng nguy cơ hoại thư và cắt cụt
Triệu chứng chính: tê, nóng rát và giảm cảm giác ở bàn chân; da khô và nứt nẻ; biến dạng ngón chân; vết chai, phỏng nước và loét; thay đổi màu da (tái nhợt, đỏ, hoại tử đen); phù; chảy dịch mủ và mùi hôi (khi nhiễm trùng).
Phương pháp điều trị
- Nguyên tắc chung: tối ưu hóa đường huyết, đánh giá tình trạng nhiễm trùng và thiếu máu cục bộ, sau đó tiếp cận đa chuyên khoa (nội tiết, phẫu thuật mạch máu, phẫu thuật tạo hình, chỉnh hình, bệnh truyền nhiễm, v.v.).
- Điều trị vết thương tại chỗ: băng vết thương phù hợp (băng ẩm), theo dõi nhiễm trùng thường xuyên, giảm tải (off-loading: bó bột tiếp xúc toàn bộ, giày/lót giày chuyên dụng), phân tán áp lực ở bàn chân.
- Điều trị nhiễm trùng: sử dụng kháng sinh phù hợp theo kết quả nuôi cấy vi khuẩn; khi nhiễm trùng mô mềm nặng hoặc nhiễm trùng tủy xương (viêm tủy xương), điều trị kháng sinh dài ngày, dẫn lưu và cắt lọc bằng phẫu thuật.
- Mô hoại tử hoặc không thể hồi phục: nhanh chóng cắt lọc mô hoại tử (debridement) để thúc đẩy mô lành.
- Điều trị thiếu máu cục bộ: sau khi đánh giá lưu lượng máu (ABI, siêu âm mạch máu, chụp mạch), cân nhắc can thiệp mạch máu (nong mạch máu qua da, đặt stent) hoặc phẫu thuật bắc cầu mạch máu.
- Phẫu thuật tái tạo: các khuyết hổng lớn và sâu có thể được phục hồi chức năng và hình thái bằng ghép da, vạt tại chỗ, vạt tự do, v.v.
- Điều trị hỗ trợ: các phương pháp thúc đẩy lành thương như oxy cao áp (hyperbaric oxygen), yếu tố tăng trưởng biểu bì (EGF), v.v. được sử dụng có chọn lọc.
- Quản lý lối sống: bỏ thuốc lá, kiểm soát cân nặng, huyết áp và lipid, tập thể dục phù hợp (trong phạm vi không gây quá tải cho bàn chân), kiểm tra bàn chân hằng ngày, dưỡng ẩm và mang giày phù hợp.
- Lưu ý (trong quá trình điều trị và tự chăm sóc):
- Không đi chân trần, không để bàn chân tiếp xúc trực tiếp với nước nóng hoặc thiết bị sưởi.
- Không tự xử lý vết thương (như dùng kéo cắt phần da chai, v.v.) — khuyến nghị tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc điều dưỡng chuyên về bàn chân.
- Nếu nghi ngờ thiếu máu cục bộ hoặc nhiễm trùng nặng, cần được đánh giá cấp cứu ngay lập tức (có khả năng phải cắt cụt).
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
Vật dụng/ghi chép cần chuẩn bị
- Danh sách các thuốc đang dùng (thuốc uống, insulin, thực phẩm bổ sung) và liều dùng gần đây
- Kết quả xét nghiệm đường huyết và HbA1c gần đây (nếu có thể, mang theo phiếu xét nghiệm)
- Kết quả các xét nghiệm liên quan trước đây (ABI, siêu âm, X-quang, v.v.) hoặc ảnh chụp hồ sơ xét nghiệm
- Ghi chép về diễn biến của vết thương (ảnh: chụp theo các khoảng thời gian nhất định để so sánh kích thước và độ sâu)
- Thời điểm bắt đầu và diễn biến triệu chứng (đau, chảy dịch mủ, mùi, thay đổi màu sắc, v.v.), mức độ hoạt động hằng ngày và loại giày thường mang
Ví dụ câu hỏi tự kiểm tra trước khi đến khám - Gần đây bàn chân có vết thương mới, phỏng nước, đỏ, sưng, mùi hôi hoặc mủ không?
- Bàn chân có thay đổi màu sắc (tái nhợt, xanh tím, đen) hoặc nhiệt độ không?
Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- Nguyên nhân của vết thương này là gì và hiện đang ở giai đoạn nào (nhiễm trùng/thiếu máu cục bộ/viêm tủy xương, v.v.)?
- Thời gian dự kiến dùng kháng sinh được kê đơn và các tác dụng phụ là gì?
- Đối với vết thương của tôi, có chỉ định tái thông mạch máu (can thiệp mạch máu/phẫu thuật bắc cầu) không?
- Bác sĩ khuyến nghị loại băng vết thương và điều trị hỗ trợ nào (oxy cao áp, EGF, v.v.) để giúp vết thương lành?
- Tôi nên sử dụng loại giày hoặc lót giày nào để bảo vệ bàn chân? Có được bảo hiểm chi trả không?
Ví dụ câu hỏi phù hợp theo từng bệnh
- Làm thế nào để xác định vết loét bàn chân của tôi đã xâm lấn đến xương chưa (nghi ngờ viêm tủy xương), và kế hoạch điều trị là gì?
- Tình trạng lưu lượng máu hiện tại ở bàn chân có ở mức cần tái tạo mạch máu (can thiệp mạch máu hoặc phẫu thuật bắc cầu) không, và nguy cơ cắt cụt sẽ giảm bao nhiêu sau điều trị?