Loãng xương

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Loãng xương là bệnh lý trong đó khối lượng xương (lượng xương) và chất lượng xương (tính toàn vẹn về cấu trúc của xương) giảm, khiến độ chắc khỏe của xương suy yếu và làm tăng nguy cơ gãy xương.
• Sinh lý bệnh chính: Mất xương tiến triển do sự mất cân bằng giữa quá trình tiêu xương và tạo xương (tiêu xương > tạo xương). Nguyên nhân bao gồm giảm estrogen sau mãn kinh, giảm tạo xương do tuổi cao, thiếu vitamin D·rối loạn hấp thu canxi, thuốc (như glucocorticoid) và các bệnh nội tiết (cường giáp, cường cận giáp, v.v.).
• Triệu chứng chính: Nhiều trường hợp không có triệu chứng ở giai đoạn đầu. Khi bệnh tiến triển có thể bị giảm chiều cao, gù cột sống (còng lưng), đau thắt lưng mạn tính, gãy lún đốt sống·gãy xương hông·gãy xương cổ tay xảy ra dù không có chấn thương.

Phương pháp điều trị và lưu ý

• Tiêu chuẩn chẩn đoán (thông thường): Kết quả đo mật độ xương (DXA) có T-score ≤ -2.5 → loãng xương. T-score từ -1.0 đến -2.5 → giảm mật độ xương (giai đoạn tiền loãng xương). Có tiền sử gãy xương là chỉ định điều trị bằng thuốc.
• Điều trị không dùng thuốc (quản lý lối sống)
  • Bổ sung canxi: Tổng lượng (từ chế độ ăn + thực phẩm bổ sung) đối với người trưởng thành nói chung là 1.000–1.200 mg/ngày (điều chỉnh tùy theo tuổi và tình trạng).
  • Vitamin D: Thông thường 800–2.000 IU/ngày (điều chỉnh tùy theo nồng độ vitamin D 25-OH trong máu).
  • Tập thể dục: Phòng ngừa té ngã bằng các bài tập chịu sức nặng cơ thể (đi bộ, đi cầu thang, bài tập bật nhảy, v.v.), bài tập tăng cường cơ bắp và luyện tập thăng bằng.
  • Thói quen sinh hoạt: Bỏ hút thuốc, hạn chế uống quá nhiều rượu (không quá 1–2 ly mỗi ngày), hạn chế dùng quá nhiều muối·caffeine, bổ sung lượng protein phù hợp.
  • Phòng ngừa té ngã: Cải thiện môi trường trong nhà (chống trơn trượt, cải thiện ánh sáng, v.v.).
• Điều trị bằng thuốc (lựa chọn tiêu chuẩn·lưu ý)
  • Bisphosphonate (thuốc ức chế tiêu xương)
    • Đường uống: Alendronate (ví dụ: 70 mg, 1 lần/tuần hoặc 10 mg mỗi ngày), risedronate, v.v. Khi dùng thuốc, cần nhịn ăn và uống cùng đủ nước; không nằm trong 30–60 phút sau khi uống (nguy cơ kích ứng thực quản·trào ngược).
    • Đường tĩnh mạch: Zoledronic acid 5 mg IV mỗi 1 năm. Lưu ý chức năng thận·giai đoạn cấp tính; hiếm gặp nguy cơ hoại tử xương (hàm).
  • Denosumab (kháng thể đơn dòng): 60 mg tiêm dưới da mỗi 6 tháng. Khi ngừng thuốc, có nguy cơ giảm nhanh mật độ xương và gãy đốt sống do hiệu ứng dội ngược (cần điều trị thay thế phù hợp sau khi ngừng thuốc). Lưu ý hạ calci máu — điều chỉnh canxi·vitamin D trước khi điều trị.
  • Thuốc thúc đẩy tạo xương (đồng hóa)
    • Teriparatide 20 μg SC mỗi ngày, thời gian sử dụng thông thường tối đa 2 năm. Có thể xảy ra tăng calci máu tạm thời.
    • Abaloparatide có tác dụng tương tự.
  • Romosozumab: Tiêm dưới da mỗi tháng 1 lần (giới hạn 12 tháng), cần đánh giá nguy cơ tim mạch.
  • Thuốc điều biến thụ thể estrogen chọn lọc (SERMs): Raloxifene, v.v. (phòng ngừa gãy đốt sống, làm tăng nguy cơ huyết khối tĩnh mạch).
  • Liệu pháp thay thế hormone (phụ nữ thời kỳ mãn kinh): Sử dụng dựa trên triệu chứng và mức độ nguy cơ (nguy cơ ung thư vú·huyết khối).
  • Calcitonin: Chỉ sử dụng hạn chế với mục đích giảm đau xương.
• Biến chứng và lưu ý khi điều trị
  • Cần tư vấn về các tác dụng phụ theo từng loại thuốc (kích ứng thực quản·rối loạn tiêu hóa, hạ calci máu, đau xương cấp·sốt, hoại tử xương hàm, hiếm gặp gãy xương đùi không điển hình, v.v.) và đánh giá các yếu tố nguy cơ.
  • Khuyến nghị khám nha khoa trước khi bắt đầu bisphosphonate IV hoặc denosumab (để phòng ngừa hoại tử xương hàm).
  • Trước khi bắt đầu dùng thuốc, cần đánh giá và điều chỉnh các nguyên nhân thứ phát bằng tình trạng canxi·vitamin D, chức năng thận, PTH, v.v.
  • Vì nguy cơ gãy xương tăng khi ngừng denosumab, cần có chiến lược chuyển sang thuốc khác khi lập kế hoạch ngừng thuốc.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng·thông tin cần cung cấp và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng/thông tin cần chuẩn bị
  • Danh sách các thuốc·thực phẩm bổ sung đang dùng (liều lượng, thời gian sử dụng) — đặc biệt là steroid, thuốc chống co giật, hormone tuyến giáp, v.v.
  • Kết quả xét nghiệm trước đây: Kết quả đo DXA (mật độ xương) trước đây (ngày đo·T-score), tiền sử gãy xương và hình ảnh chẩn đoán (X-quang, CT, MRI).
  • Tiền sử bệnh·tiền sử phẫu thuật (ví dụ: phẫu thuật cắt dạ dày, phẫu thuật đường ruột), bệnh mạn tính (bệnh gan·thận·tiêu hóa), tiền sử gia đình (mẹ từng bị gãy xương hoặc loãng xương).
  • Thông tin về thói quen sinh hoạt: Hút thuốc·uống rượu·lượng vận động·lượng dinh dưỡng (canxi·protein), các yếu tố nguy cơ té ngã.
• Điểm cần kiểm tra trước khi đến khám ngoại trú
  • Ghi lại thay đổi về chiều cao và cân nặng (giảm chiều cao), có hoặc không có gãy xương gần đây, tình trạng đau thắt lưng hoặc cơn đau mới xuất hiện.
  • Xét nghiệm máu gần đây (nếu có) — khuyến nghị kiểm tra canxi, vitamin D 25-OH, creatinine, TSH.

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• "Dựa trên kết quả T-score và FRAX của tôi, tôi có cần điều trị bằng thuốc không?"
• "Lợi ích lâu dài và các tác dụng phụ chính của loại thuốc bác sĩ khuyến nghị là gì?"
• "Trước khi bắt đầu điều trị, tôi cần làm thêm những xét nghiệm nào (xét nghiệm máu·chẩn đoán hình ảnh)?"
• "Trong khi điều trị bằng thuốc, chu kỳ theo dõi và kế hoạch khi ngừng hoặc thay đổi thuốc sẽ như thế nào?"
• "Tôi cần làm gì thêm tại nhà để giảm nguy cơ gãy xương?"

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• "Tôi có tiền sử trào ngược dạ dày thực quản hoặc viêm thực quản, vậy dùng bisphosphonate đường uống có an toàn không? Có thuốc thay thế nào?"
• "Tôi nghe nói nguy cơ gãy xương sẽ tăng nếu ngừng denosumab. Nếu ngừng điều trị dài hạn, bác sĩ khuyến nghị chiến lược chuyển sang thuốc nào?"

(Nếu cần, khi bạn cung cấp kết quả chẩn đoán hoặc các thuốc đang dùng, chúng tôi có thể sắp xếp cụ thể hơn các điểm cần tư vấn và các xét nghiệm·kế hoạch điều trị được khuyến nghị.)